Welles-nietes-bossen langs rivieren

Welles-nietes-bossen langs rivieren

Rijkwaterstaat staat toe dat er bomen worden geplant in de uiterwaarden van de IJssel, terwijl er enkele jaren terug massaal bomen werden gekapt langs de rivieren. Wim Eikelboom, maker van de podcast Rivierverhalen, legt uit hoe de vork in de steel zit. 

IJsseloever met bos en open begroeiing

Bomen groeien graag in de nabijheid van rivieren. Niettemin hebben bomen en onze grote rivieren een haat-liefde verhouding met elkaar.  Ons rivierenlandschap bestond ooit uit overvloedig bos. Daarna brak een tijd aan van ontbossing en tegenwoordig is bos weer in beperkte mate toegestaan. Dat heeft te maken met onze veranderende kijk op wat een veilige rivier is.

Rivierbos op een schilderij uit de 18e eeuw.

Op plekken waar je de natuur langs de rivier de vrije teugel laat, verrijst binnen de kortste keren een bos van jewelste. De rivier verspreidt zaden van wilgen en populieren en dat zijn bomen die razendsnel gedijen in uiterwaarden. Wilgen en populieren – waterminnende boomsoorten – groeien met snelheden van soms wel anderhalve meter per jaar. Er is geen enkel ander type bos dat zo snel tot ontwikkeling komt als een rivierbos.

Fraai spontaan gegroeid ooibos langs de IJssel tussen Wijhe en Olst.

Plan Ooievaar leidde ertoe dat eind jaren tachtig de beweging werd ingezet om de natuur meer ruimte te geven langs onze grote rivieren. Zo ontstonden weer ooibossen. Een ooibos is de naam van een spontaan gegroeid rivierbos. Ooi is een oud Duits woord voor een nat terrein in de nabijheid van een rivier. 

Kettingzaag

Rond de eeuwwisseling telde het Nederlandse rivierenlandschap ruim zestig ooibossen. Het paradepaardje was en is het ooibos in de Millingerwaard, langs de Waal. Hoewel ooibossen bij hoogwater de golfslag dempen, kwam er afgelopen vijf jaar een tegenbeweging: Rijkswaterstaat zette rigoreus de kettingzaag in bomen en struiken langs de rivieren. Onder het adagium ‘Stroomlijn’ is ter grootte van ongeveer duizend voetbalvelden bos en struikgewas gerooid langs de Waal, IJssel, Maas en Rijn. 

Natuurlijk gegroeide wilgenbossen langs de oevers zouden bij hoog water voor zoveel opstuwing zorgen, dat de waterveiligheid in het geding kwam, aldus Rijkswaterstaat.

Rijkswaterstaat kwam tot het inzicht dat bomen en bossen weliswaar een verrijking zijn voor het landschap, maar ook een obstakel vormen bij hoog water.  Volgens Rijkswaterstaat kwam de veiligheid in het geding door de weelderige natuur langs de oevers. Bij hoog water zouden de natuurlijk gegroeide wilgenbossen voor zoveel opstuwing zorgen, dat de kans op dijkdoorbraken toenam. 

Natuurorganisaties gingen morrend akkoord met de gedwongen ontbossing langs de rivieren, op voorwaarde dat de meest bijzondere ooibossen gespaard bleven. Langs de IJssel gaat het om onder meer om Hengforden en de Duursche Waarden.

Kanotocht door ondergelopen rivierbos ter hoogte van Wijhe, langs de IJssel.

Rijkswaterstaat ging nog een stap verder en legde de spontane ontwikkeling van riviernatuur aan banden door invoering van een zogeheten vegetatielegger. Daarin staat nauwkeurig vastgesteld wat er voortaan mag groeien in de uiterwaarden. Omwille van de waterveiligheid is het aantal bospercelen langs onze rivieren flink beteugeld.

Eikvarens op een boom in de uiterwaarden

Bossen die nog wel worden gestimuleerd, zijn hardhout-ooibossen. Dat zijn bossen van eiken, iepen en elsen op oeverwallen, oude rivierduinen en stroomruggen langs de rivier. Zulke bossen zijn in de loop van eeuwen grotendeels verdwenen omdat ze moesten wijken voor bewoning en landbouw op de verhogingen langs de rivieren.  

Zalkerbos

Het Zalkerbos is een van de best bewaard gebleven hardhout-ooibossen van ons land. Dit 1200 jaar oude bos ligt op een oude zandige oeverwal langs de IJssel en bestaat uit hakhout van essen en iepen. Omdat het bos niet onder stroomt bij hoog water, kent het Zalkerbos bijzondere zeldzame planten, zoals slangenlook en besanjelier. 

Vroege voorjaarsbloeiers in het oudste hakhout-ooibos van Overijssel: Zalkerbos op oude rivierduin langs de IJssel

In de IJssel-uiterwaarden van Schelle en Oldeneel is ook een hoger gelegen perceel aangewezen als hardhout-ooibos. Het bos ligt buiten het stroombed van de IJssel en blijft droog bij hoog water. Met toestemming van Rijkswaterstaat planten vrijwilligers van A Rocha Zwolle hier oerhollandse boompjes, waaronder fladderiepen, winterlindes, zwarte populieren, zoete kers, zomereiken, sleedoorns, meidoorns en kardinaalsmutsen. 

Het moet een gevarieerde bos opleveren dat een verrijking is voor het IJssellandschap. Daarmee kiest Rijkswaterstaat in zekere zin voor ‘Levende Rivieren’, een plan dat eind 2019 door het Wereld Natuurfonds en andere natuurorganisaties werd gepresenteerd. Dat plan breekt een lans voor meer hardhout-ooibossen in uiterwaarden. Deze bossen dragen eraan bij dat er langs de rivieren de komende generatie weer weelderige wildernisnatuur is te vinden, met een grote rijkdom aan dieren en planten.  

Op sommige plekken is het bos uitgedund tot een landschap met enkelingen.

Tags: , , , ,

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *