Maand: april 2020

ProRail neemt opnieuw loopje met regels en loost alvast op de IJssel

ProRail loost permanent afvalwater in de IJssel bij Zwolle, zonder dat daarvoor al de vergunning is afgegeven. Daarmee neemt het spoorbedrijf opnieuw een loopje met de regels. Eerder legde ProRail een pijplijn in de Zwolse uiterwaarden terwijl vereiste vergunningen ontbraken. 

De nieuwe lozing in de IJssel betreft de permanente afwatering van het vernieuwde opstelterrein van treinen ter hoogte van IJsseldijk en de Hanzeboog. ‘Als activiteiten worden verricht die vergunningplichting zijn, op basis van een ontwerpvergunning, dan is er inderdaad sprake van een overtreding’, reageert een in milieuzaken gespecialiseerde advocaat aan wie ik dit voorleg.

Dat opstelterrein is afgelopen jaar afgegraven, opgeknapt en voorzien van een folielaag. Die folie is aangebracht om het grondwater te beschermen tegen verontreiniging. Pal naast het spoorterrein ligt namelijk een drinkwaterwinning van Vitens. En Vitens pompt water uit diepe bodemlagen.

Het vernieuwde opstelterrein van ProRail, waar ook treinen worden schoongemaakt. (Foto: ProRail)

Folie is dus nodig om vervuiling van grondwater te voorkomen. Dat heeft als keerzijde dat het water op het rangeerterrein niet weg kan. Het wordt daarom afgevoerd naar de IJssel. Dat gebeurt via een oude in onbruik geraakte 450 meter lange leiding van Stork/Wärtsilä. Deze ondergrondse pijplijn met een doorsnee van zo’n dertig centimeter is overgenomen door ProRail.

De buisleiding is de afgelopen 15 jaar af en toe gebruikt om licht vervuild water op de IJssel te lozen dat door gemeente Zwolle werd weggepompt bij bedrijven in Hanzeland. Daarmee werd voorkomen dat het grondwater zich zou mengen met water in de winputten van Vitens.

Vuilwater

Voor de afwatering en lozing vanaf het rangeerterrein loopt een vergunningaanvraag bij Rijkswaterstaat. ProRail spreekt  in de aanvraag van ‘drainagewater’.  Terwijl het in bijgevoegde analyses van proefbemonsteringen over ‘afvalwater’ wordt gesproken. ProRail stelt uitsluitend opgevangen hemelwater naar de IJssel te pompen en het overige water via het riool te verwijderen. ‘Vuilwater wordt met pompen afgevoerd naar het gemeentelijk riool’, aldus ProRail. Op het opstelterrein worden ook treinen gewassen en schoongemaakt. ProRail houdt dat afvalwater gescheiden: De treinwasinstallatie wordt voorzien van een vloeistofdichte vloer en aangesloten op het riool en dat geldt ook voor de perrons waar treinen worden schoongemaakt.

Rijkswaterstaat maakt op 21 april in lokale krant bekend dat er plan ligt om ProRail vergunning te geven.

Gemiddeld wordt gemiddeld 9 kubieke meter water per dag vanaf het rangeerterrein in de IJssel gepompt. Het water is licht vervuild met zware metalen. De dosering valt volgens Rijkswaterstaat binnen de lozingsnormen. Daarom is Rijkswaterstaat van plan toestemming te verlenen voor deze permanente lozing op de rivier. ProRail zegt de kwaliteit van het water in de folieconstructie goed in de gaten te houden en meteen in te grijpen als er onverhoopt vervuilingen optreden.

Lozingspijp

Hoewel de vergunning nog niet formeel is verleend, maakt ProRail al gebruik van het lozingspunt. Dat blijkt uit filmbeelden op 23 april op de plek waar het afvoerwater de IJssel in komt, ter hoogt van de Hanzeboog. In kleine hoeveelheden stroomt er permanent water uit de buis de rivier in:

Om in de IJssel te lozen is een vergunning nodig op grond van de Waterwet. Die aanvraag heeft ProRail in januari ingediend bij Rijkswaterstaat. Het zogeheten ontwerp-besluit, waarin Rijkswaterstaat formeel toestemming geeft voor de lozing in de IJssel, ligt sinds 23 april ter inzage voor bezwaar bij het ministerie van infrastructuur en waterstaat. Formeel is deze watervergunning nog niet bekrachtigd. Door alvast te lozen, is ProRail feitelijk in overtreding.

Natuurvergunningen

Het is de tweede keer dat ProRail met het rangeerterrein in Zwolle het niet nauw neemt met vergunningen. Vorig jaar bracht ik aan het licht dat voor een tijdelijke pijplijn in de uiterwaarden de vereiste natuurvergunningen en –ontheffingen niet waren geregeld. Daarmee was de pijplijn feitelijk illegaal. ProRail stelt dat het per ongeluk over het hoofd was gezien en dat er geen sprake was van moedwillige nalatigheid.

Met deze tijdelijk buisleiding is een jaar lang overtollig bemalen grondwater in de IJssel geloosd. De pijp is inmiddels buitendijks verwijderd, maar binnendijks nog niet. (Foto: Wim Eikelboom)

De pijplijn – gebruikt voor afvoer van bemalingswater tijdens de bouwklus – doorsnijdt een Natura 2000-gebied, pal naast een beverburcht. Eveneens was verzuimd om een ecologische ontheffing aan te vragen voor het lozen van bemalingswater in de IJssel. Hierover is ProRail op de vingers getikt door het bevoegd gezag, het ministerie van landbouw en natuur.  Inmiddels wordt deze pijplijn in fases verwijderd. 

Riool-rivier

Lozingen in de rivier waren vroeger heel gebruikelijk, maar tegenwoordig is er meer terughoudendheid. Tot de jaren zeventig stond de Rijn en ook de IJssel bekend als riool-rivier. Dat is ten goede gekeerd. Aan lozingen van industrie en landbouw worden vandaag de dag strengere eisen gesteld. De Waterwet is van toepassing op lozingen die rechtstreeks in het oppervlaktewater plaatsvinden. Rijkswaterstaat bewaakt voor de rivieren –waaronder de IJssel – de chemische en ecologische kwaliteitsnormen bij lozingen. 

Ontheffing wet natuurbescherming

De buisleiding mondt uit aan de oever van een Natura 2000-gebied. Doorgaans is ook een ontheffing nodig van de Wet Natuurbescherming om mogelijke nadelige en schadelijke effecten op de natuur uit te sluiten bij lozingen als deze. ProRail stelt dat zo’n ontheffing niet nodig is. Het ministerie van landbouw en natuurbeheer – bevoegd gezag in dezen – onderzoekt of ProRail hierin juist handelt.

De 450 meter lange ondergrondse lozingspijp in de IJssel bij de Hanzeboog in Zwolle was in onbruik geraakt, maar sinds kort pompt ProRail via deze pijp rangeerterrein-water in de rivier. (Foto: Wim Eikelboom)

Reactie ProRail

In een reactie op dit artikel erkent ProRail dat het feitelijk juist is dat er wordt geloosd op de IJssel zonder dat de vergunning daarvoor is afgegeven. “We nemen geen loopje met de regels, want we doen dit in ambtelijke afstemming met de gemeente Zwolle en met Rijkswaterstaat. Als we niet zouden lozen, komen we in de penarie”, laat Jan Willem Lammers weten. Lammers is projectleider bij ProRail van de afdeling leefomgeving, juridische zaken en vastgoed in Utrecht. Hij benadrukt dat ProRail zich graag aan de regels wil houden en de lozing zorgvuldig heeft voorbereid. “Maar in de dynamiek van dit project hebben we deze vereiste watervergunning voor de lozing onvoldoende tijdig opgepakt.”

Gemeenteraad Zwolle wil opheldering

In reactie op de berichtgeving op deze site, vragen drie partijen in de gemeenteraad van Zwolle opheldering aan het college van burgemeester en wethouders in Zwolle. ChristenUnie, D66 en GroenLinks willen weten hoe het zit met het feit dat gemeente Zwolle zou hebben ingestemd met deze lozing zonder wettig kader. Ook vragen de partijen zich af of het niet tijd is voor een steviger vorm van toezicht op de werkzaamheden van ProRail in de nabijheid van de kwetsbare natuurgebieden in de uiterwaarden van de IJssel. Alle vragen lees je hier.

Diverse lokale en regionale media maken melding van voortijdige lozing door ProRail en de actie die de lokale politiek onderneemt, waaronder De Stentor en RTV Oost.

Reactie Rijkswaterstaat op handhavingsverzoek

Op mijn verzoek tot handhaving geeft Rijkswaterstaat op 18 mei 2020 de volgende reactie:

Rijkswaterstaat zegt dat de gemeente Zwolle nog eigenaar is van de lozingsbuis en dat het eigenaarschap naar ProRail gaat zodra de watervergunning is afgegeven. Een gemeentelijke overheid heeft geen aparte vergunning nodig om water te lozen op de rivier; ProRail heeft daar wel een watervergunning voor nodig.

Dat het eigenaarschap van de voormalige Stork/Wartsila-buis bij de gemeente Zwolle ligt is in tegenspraak met interne correspondentie over deze lozing die eerder is gevoerd. Daaruit blijkt dat ProRail zich wel degelijk eigenaar noemt van de lozingsbuis:

Uit intern verslag Rijkswaterstaat over buisleiding in 2016

Update: mijn zienswijze op de vergunning

Ik overweeg een reactie in te dienen op de ontwerpvergunning van Rijkswaterstaat, waarmee de permanente lozing op de IJssel door ProRail mogelijk gemaakt wordt. Dit is de strekking daarvan:

1. Lozingen in de rivier zijn de afgelopen jaren afgebouwd. Dit nieuwe lozingspunt staat haaks op de trend om in de rivier zo min mogelijk bedrijfswater te lozen. Zijn er alternatieven overwogen voor deze lozing?

2. Onder het rangeerterrein is een folielaag aangebracht om grondwater te beschermen tegen mogelijke vervuiling. Vervolgens wordt gekozen om het water wel te lozen op de IJssel. Verdient de IJssel geen bescherming dan?

3. Hoe garandeert ProRail scheiding van waterstromen op het rangeerterrein, zodat vuil en relatief schoon regenwater zich niet mengen? 

4. Het is in de vergunning onduidelijk op welke wijze de bemonstering en met welke frequentie bemonstering plaatsvindt van het te lozen water op de IJssel. 

5. Als ProRail en Rijkswaterstaat er zo zeker van zijn dat het water dat in de IJssel geloosd wordt schoon is, kan het beter nuttig worden gebruikt om de vijvers in het naastgelegen park Engelse Werk op peil te houden. Die vijvers kampen regelmatig met een lage waterstand.

Getemde natuur: waarom bomen aan ketting liggen in en naast de rivier

Bij de rivier liggen drijvende boomstammen aan een ketting. Het oogt als een kunstmatige ingreep in de natuur. Hoe zit dat?

Op veel plekken langs de rivieren zijn de afgelopen jaren bomen weggehaald, omdat ze de veilige doorstroming van de rivier zouden belemmeren. Op andere plekken zijn juist boomstammen bewust neergelegd. Het hout ligt aan de ketting. Wat heeft dit te betekenen?

Drijvende stammen

Aanbrengen van drijvende boomstammen is onderdeel van de Europese Kaderrrichtlijn Water, waarin maatregelen worden genomen om de kwaliteit van de natuur in en langs de rivier te verbeteren. Rivierhout is bewust neergelegd in strangen en nevengeulen. Het gaat om honderd bomen in totaal; ondermeer in de uiterwaarden van Wijhe, in een natuurreservaat van Staatsbosbeheer.

In de verte lijkt het alsof een krokodil ligt te wachten.

Om te voorkomen dat de bomen wegdrijven met de stroom van de rivier, zijn ze met een ketting vast gemaakt aan een betonplaat op de bodem van het water. Deze natuuringreep langs de IJssel kostte Rijkswaterstaat een kleine half miljoen euro, wat neerkomt op ruim 5.000 euro per boom. 

Ook langs en in andere rivieren in het land is rivierhout neergelegd, waaronder de Waal en de Maas.

In nevengeul van de IJssel in de Buitenwaarden bij Wijhe drijven drie geketende boomstammen. Terwijl er ook ander los drijfhout in de buurt ligt, dat is achtergebleven na hoogwater.

Het roept ook vragen op, want een paar jaar geleden zijn tal van ooibossen vrij rigoreus gekapt of gekortwiekt omdat het uit de hand liep met bomen in de uiterwaarden. Rijkswaterstaat vond dat overdadige bomen een gevaar zouden opleveren voor de hoogwaterveiligheid. Over de geschiedenis van ooibos langs de rivier schreef ik eerder een artikel onder de titel: Welles-nietes bossen langs rivieren.

Zoetwaterkoraal

Rijkswaterstaat geeft de volgende toelichting bij de kunstmatige plaatsing van boomstammen langs rivieren: ‘Dood hout hoort van nature thuis in de Nederlandse rivieren. Het trekt vissen en planten aan die belangrijk zijn voor een gezond waterecosysteem. Dit past bij andere herstelmaatregelen, zoals natuurvriendelijke oevers en geulen. Zo maken we de rivieren weer aantrekkelijk voor flora en fauna die daar oorspronkelijk thuishoren.’ 

Het rivierhout wordt ook wel zoetwaterkoraal of boomrif genoemd, omdat zich allerlei dierenleven aan het hout gaat hechten. En dat is weer gunstig voor de succesvolle bewoner van de Nederlandse rivierwildernis, de otter. 

Dit is het ideaalplaatje dat daarbij hoort:

Natuurorganisatie ARK geeft uitleg over de ecologische waarde van dode bomen in en lang de rivieren.

En hier tref je een overzicht waar overal rivierhout ligt.

Rivierhout ligt vaak droog

Tussen het ideaal van bovenstaand plaatje en de werkelijkheid staat de droogte. Vanwege de lage stand van de rivier, liggen de stammen vaak droog. De vraag is of dat is ingecalculeerd toen de bomen zijn aangebracht:

In het kader van een nieuwe serie maatregelen Kaderrichtlijn Water overweegt Rijkswaterstaat om op meer plekken langs de IJssel, Waal en Nederrijn rivierhout aan te brengen. Staatsbosbeheer en Stichting IJssellandschap zijn uitgenodigd om mee te doen. Er werkt bij Rijkswaterstaat een speciaal team om kunstmatige drijvende boomstammen mogelijk te maken.

In dit filmpje geeft Rijkswaterstaat een nadere toelichting op rivierhout:

Meer lezen over bomen langs de rivier? Lees ook: Vijf tips om je onder te dompelen in een rivierbos.

Bever voelt zich thuis langs de IJssel

Langs de IJssel zijn bevers allang geen ongewone verschijning meer. De afgelopen tien jaar lifte het waterdier mee op het succes van Ruimte voor de Rivier.  

Bever zwemt met tak naar burcht in uiterwaarden van het Engelse Werk in Zwolle.

Wie op de dijk fietst en een beetje oplet, kan zomaar het werk zien van de bever. Afgeknaagde boompjes en afgekloven takken aan de voet van de dijk komen regelmatig voor op verschillende plekken langs de IJsseldijk.

Familie in Engelse Werk

Als inwoner van Zwolle zie ik dat de bever steeds meer een normale verschijning is geworden langs de IJssel in de stad. De dieren laten zich zien ter hoogte van Harculo en bij het Engelse Werk in Zwolle. Daar is sinds 2008 de bever gevestigd. De familie heeft inmiddels een flinke burcht en zoekt gebiedsuitbreiding, stroomafwaarts en stroomopwaarts.

Zo woont de bever sinds enige tijd ook weer in een kolk bij Zalk. En daarmee is een cirkel rond, want in 1826 werd de laatste bever van Nederland in Zalk doodgeknuppeld. Een beeldje op de IJsseldijk herinnert aan dat officiele uitsterfmoment van het grootste waterzoogdier van ons land. In IJssel-steden als Zutphen en Deventer stond sinds de 15e eeuw al een premie op het doden van bevers.

Laatste bever van Zalk

Maar de natuur geeft zich niet makkelijk gewonnen. Nadat in ons land weer bevers zijn uitgezet in 1988 maakte het beest een snelle opmars. Dat werd mede in de hand gewerkt door de groei van het ooibos in de uiterwaarden en de aanleg van nieuwe uiterwaardennatuur in het kader van de veiligheidsmaatregelen Ruimte voor de Rivier. Bevers knagen graag jonge boompjes om:

Uit tellingen van het Waterschap Rivierenland blijkt dat er 24 beverburchten langs de IJssel zijn. Het totaal aantal bevers langs de gehele rivier wordt aan Gelderse en Overijsselse kant geschat op 120 exemplaren.

Wilgenbast

In de uiterwaarden van het Engelse Werk leven naar schatting 10 bevers. Het zijn schuwe dieren die overdag slapen in hun zelfgemaakte hol van takken. En ’s nachts trekken ze er op uit om wilgenbast te zoeken, want dat is hun favoriete voedsel. Dat is minder makkelijk dan voorheen, want in de uiterwaarden van het Engelse Werk en de naastgelegen Schellerwaarden zijn de afgelopen jaren vrij veel bossen gekapt. Het toont de spanning tussen waterveiligheid en natuur: Rijkswaterstaat zag het bos als obstakels als de rivier buiten de oevers treedt. 

Hier en daar graaft de bever holen in de oever en ziet het eruit alsof er een groot konijn zit te zonnebaden voor de ingang van z’n slaapplek.

Beverbossen

Om de bever tegemoet te komen zijn in de luwte van de dijk twee beverbossen aangeplant, voedselbosjes voor deze boomknager. Ook is een hardhout beverbosje aangeplant op een hoger gelegen deel van de Schellerwaarden. De bevers bewijzen hun dienst als natuurbeheerders, omdat ze jonge boompjes opvreten. Als dat niet zou gebeuren, zouden de uiterwaarden snel dichtgroeien en dan kan de waterveiligheid in het geding komen. 

‘s Ochtends vroeg zwemt een bever in de IJssel ter hoogte van Schelle en Oldeneel tussen Zwolle en Hattem. Tijdens nachtelijke tochten kunnen bevers kilometers zwerven om eten te zoeken en takken te knagen.

Het is bijzonder om te zien dat een dier die vorige eeuw nog was uitgestorven, zich zo succesvol voortplant langs de rivieren. Hun aantal neemt zo snel toe, dat in Limburg al bevers worden gevangen en afgemaakt omdat ze schade veroorzaken. Bevers kunnen gaten in dijken graven en de waterhuishouding in de war schoppen. De Zoogdiervereniging schat er dat in Nederland ruim 3.500 bevers leven. De bever is een beschermde diersoort die je niet mag verstoren en bejagen.

Beluister ook het verhaal over de bever in de podcast Rivierverhalen

Beverkeutels zie je zelden, want bevers poepen doorgaans in het water. Het zijn reukloze drolletjes die bestaan uit houtvezels.
Pootafdrukken van de bever
Prenten van beverpoten in het natte zand langs de rivier.
Dit is de oudste beverburcht die sinds 2008 de uitvalsbasis vormt voor de beverfamilie in het Engelse Werk.

Zwolse bevers doen Hattem aan

De Zwolse bevers zwemmen regelmatig de IJssel over en laten zich zien in Hattem. Een karpervisser was er getuige van hoe een bever zich aan de oever van de rivier even een moment nam voor zichzelf.

Contactgegevens: Wim Eikelboom