Hoe zelfkritische Ida Gerhardt IJssel-gedicht uit oeuvre schrapte

Hoe zelfkritische Ida Gerhardt IJssel-gedicht uit oeuvre schrapte

Ida Gerhardt op kade langs de IJssel in Zutphen

In de eerste editie van Overijssel Jaarboek voor cultuur en historie uit 1947 kom ik een riviergedicht van Ida Gerhardt tegen dat ontbreekt in haar verzameld werk. Wat is hier aan de hand?

Ida Gerhardt (1905-1997) heeft verschillende riviergedichten op haar naam staan. Misschien wel het meest bekend zijn haar dichtregels:

’t Wordt voorjaar langs de IJssel bij Veecaten

Wolken en licht, in wisselend staten

Scheppen een Voerman: een opalen zwerk

dat hemels is en Hollands bovenmate.

Gerhardt werd geboren in Gorinchem, gelegen aan de Linge en Boven-Merwede. Ze woonde en werkte enige tijd in Kampen aan de IJssel. En haar laatste levensjaren bracht ze door in de buurt van Zutphen aan de IJssel. De rivier stroomt dus als het ware door het leven en haar werk.

IJsseldorp Zalk

En de rivier was haar inspiratiebron. Langs de dijk van het IJsseldorp Zalk zijn twee plaquettes te vinden met Ida Gerhardt-gedichten die hun oorsprong vinden in het landschap ter plekke. Het gaat om Paasmorgen en dit gedicht, dat behoort bij mijn favorieten:

Wanneer de zwaluw aan de balken bouwt,

de ooievaar zijn breedste vlucht ontvouwt,

de koekoek in de wilgen niet kan zwijgen…

Kus het geluk, dat u is toevertrouwd!

Ida Gerhardt-gedicht in uiterwaarden van de IJssel bij Zalk.

De Revier

Haar tweede bundel Het veerhuis ademde het rivierlandschap. Het verscheen in 1945. In het eerste cultureel jaarboek Overijssel dat in 1947 uitkwam, worden de poëzie-kwaliteiten van Gerhardt geprezen. Ook haar gedicht De Revier staat erin afgedrukt:

De Revier

Als ik door de dikke pil met het verzameld werk van Ida Gerhardt blader uit mijn boekenkast, kom ik tot de ontdekking dat De Revier ontbreekt. Hoe kan dat? Vond Gerhardt het gedicht bij nader inzien toch niet goed genoeg?

Dialect van Kampen

Mieke Koenen, de biograaf van Ida Gerhardt geeft opheldering. Zij publiceerde in 2015 Dwars tegen de keer. Leven en werk van Ida Gerhardt. Daarin staan twee alinea’s over De Revier. De titel van dit gedicht is overigens een kwinkslag naar het dialect van de IJsselstad waar Ida les gaf.

De eerste opmerking is dat kunsthistorica Johanna Goekoop-de Jong in 1946 schreef dat het gedicht De Revier haar zo recht in het hart had geraakt, dat ze meteen naar de boekhandel was gegaan om de bundel Het veerhuis aan te schaffen. Johanna Goekoop was geboren in Kampen en het gedicht riep bij haar jeugdsentimenten wakker.

Absolute dieptepunt van zoetsappigheid

Dichter en poëzie-criticus Adriaan Morriën daarentegen schreef een vrij kritische recensie over Gerhardts dichtbundel Het veerhuis. Het gedicht De Revier noemde hij ‘het absolute dieptepunt van zoetsappigheid, waarin geen greintje ironie of zelfrelativering te bespeuren was’.

Koenen schrijft dat het De Revier ‘beslist niet hoort bij Ida’s beste werk en naderhand werd verworpen’. In latere drukken van Het veerhuis was dit gedicht niet meer opgenomen en zo raakte het dus uit de gratie.

Straatpoëzie

Om te voorkomen dat dit eigenzinnige IJssel-gedicht in de vergetelheid raakt, schrijf ik dit artikel. Wie weet komt De Revier ooit nog op een plaquette te staan op de IJsselkade in Kampen. Want Ida Gerhardts gedichten zijn geliefd als straatpoezie. Met ruim 35 gedichten is zij zo’n beetje koploper in ons land met gepubliceerde poëzie op openbare plekken.

In mijn podcast Rivierverhalen over de IJssel worden IJssel-gedichten voorgedragen door radiolegende Frits Spits. De gedichten van Ida Gerhardt ontbreken. Dat heeft te maken met de auteursrechten.

Gedicht ‘Paasmorgen’ prijkt op plaquette op de IJsseldijk bij Zalk.

Tags: , , , , , , , , ,

Één reactie

  1. Paul Stalenhoef schreef:

    De eerste strofe van “De Revier” is getoond op een plaat bij/tegen de IJsseldijk in Gorssel op een T-kruising van de Veerweg. Ik vind het oveigens de vraag of het prudent is een door de dichter zelf afgekeurd gedicht in de openbare ruimte te tonen. Ze wenste kennelijk zelf dat het gedicht niet meer gepubliceerd zou worden. Dit geldt denk ik ook voor “straatpoézie”.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *