Maand: november 2020

Unieke proef: is IJssel geschikt voor winning waterkracht-stroom?

In de IJssel bij Zwolle wordt gedurende 2021 een proef gedaan met een drijvende turbine om duurzame rivierstroom op te wekken. Hoe zit dat precies?

Vlakbij de Hanzeboog-brug ligt sinds november 2020 een drijvend schoepenrad in de rivier. Het is een kleine turbine om stroom te winnen uit waterkracht. De IJssel staat bekend als een rivier met een behoorlijke stroomsnelheid van gemiddeld ruim 3 kilometer per uur. Dat komt door het verval tussen Arnhem en Kampen. Naarmate de waterstand stijgt, groeit die stroomsnelheid.

Lintur – Nederlandse uitvinding

De proefopstelling met de IJssel-stroomturbine wordt mede mogelijk gemaakt door provincie Overijssel en gemeente Zwolle. Rijkswaterstaat heeft een vergunning gegeven. Het gaat om een proefopstelling met de Lintur, de lineaire turbine; een Nederlandse uitvinding van scheepsbouwkundig ingenieur Arnout de Bruijn. De Lintur levert stroom voor 35 tot 40 huishoudens, stellen de ontwerpers. In dit filmpje wordt uitgelegd hoe het apparaat werkt:

Zwolle wil waterkracht

Zwolle laat al langere tijd een oogje vallen op de IJssel voor duurzame energie-opwekking. Het Ambitiedocument Energietransitie (juni 2017) van het gemeentebestuur oppert de bouw van kleine waterkrachtcentrales op kribben in de rivier. De plaatsing van de Lintur-turbine is het eerste experiment dat nu wordt uitgevoerd om te zien wat er komt kijken bij het winnen van groene electriciteit uit stromend rivierwater. 

Dit zijn de waterkracht-wensen van de gemeente Zwolle:

Bron: Ambitiedocument Energietransitie gemeente Zwolle

Sportvissers bezorgd

De sportvissers zien veel haken en ogen aan de komst van waterkrachtcentrales in de rivier. Dat signaal gaf Sportvisserij Nederland drie jaar geleden toen de eerste proefballonnen verschenen voor waterkracht in de IJssel. Ze vrezen dat vissen erin worden vermorzeld of gewond raken. De uitvinders van de LINTUR-turbine stellen dat hun uitvinding visvrienvriendelijk is. 

Impact op landschap klein

De proef in de IJssel bij Zwolle is onderdeel van het programma Self Supporting Rivier Systeem (SSRS), waarin Rijkswaterstaat samen met het bedrijfsleven zoekt naar duurzame en betaalbare innovaties in rivierbeheer. Volgens SSRS zijn waterkrachtcentrales in rivieren ‘een kans voor lokale duurzame energie en goede ecologie, waarbij de impact op het landschap klein is.’

Proefopstelling LINUR-turbine bij deHanzeboog in Zwolle blijft een jaar liggen.

Bovenstrooms stroomt IJssel sneller

De keus voor Zwolle is opvallend, want de 127 kilometer lange IJssel kent bovenstrooms – tot Deventer – de snelste stroomsnelheid. Vanaf Deventer tot Kampen is het tempo van de rivier lager. Maar bij bruggen neemt de rivier een spurt en daarom is de keus gevallen op de spoorbrug Hanzeboog. 

De drijvende mini-waterkrachtcentrale ligt vast aan een meerpaal aan rand van de vaargeul en vormt dus geen belemmering voor de scheepvaart. 

proefopstelling in IJssel opwekking waterkracht
De proefopstelling van de mini-waterkrachtcentrale blijft een jaar op deze plek liggen.

Beluister de podcast Rivierverhalen over de IJssel met verhalen over deze rivier.

Replica weerhuisje in Jan Pelleboerstraat ‘s Heerenbroek

Bewoners van de Jan Pelleboer-straat in ‘s Heerenbroek gaan een replica van een weerhuisje plaatsen als herinnering aan de weerman naar wie hun straat is vernoemd.

Dat zegt mevrouw De Groot in de podcast Rivierverhalen over de IJssel. Zij woont in de Jan Pelleboerstraat, de nieuwbouw van het dorp ‘s Heerenbroek. In 2015 is die straatnaam gekozen in samenspraak met de bewoners.

‘We hebben al toestemming van mevrouw Pelleboer om dit weerstationnetje te bouwen’, aldus mevrouw De Groot.

Jan Pelleboerstraat 's Heerenbroek krijgt weerhuisje Jan Pelleboer
Jacolien van de Wetering – geboren en getogen inwoner van ‘s Heerenbroek – poseert bij het naambordje. Rechts het weerhuisje van Pelleboer, dat nagebouwd gaat worden en een plek krijgt in deze straat.

‘s Heerenbroek is de geboorteplaats van Jan Pelleboer. Het Overijssels dorpje is gelegen aan de IJssel bij het Zalkerveer, tussen Kampen en Zwolle. Pelleboer kwam hier in 1924 als boerenzoon ter wereld en groeide er op. In 1945 vertrok hij uit het IJsseldorp voor zijn eerste baan als weerman in Groningen, waar hij als assistent-weerkundige in dienst kwam bij het KNMI op vliegveld Eelde.

Oudere inwoners van ‘s Heerenbroek herinneren zich Jan Pelleboer als ‘de jongen die altijd naar de wolken keek.’

Aartsvader van het weerbericht

Later kreeg Pelleboer landelijke bekendheid met een dagelijks weerbericht bij de Wereldomroep en op radio en televisie bij de TROS. Hij geldt als de grondlegger van het informele weerpraatje op radio en tv. Toenmalig NOS-weerman Erwin Krol noemde Pelleboer ooit ‘de aartsvader van het weerbericht bij de publieke omroep’. Aanvankelijk was hij in dienst van het KNMI. Vanaf 1954 ging hij aan de slag als vrijgevestigd metereoloog, in combinatie met een baan als sportredacteur bij het Nieuwsblad van het Noorden.

‘s Heerenbroek eert Pelleboer met een bescheiden expositie in museum De Kroon. Dat museum is gevestigd in de voormalige houten boerenschuur waar Jan Pelleboer als puber zijn zelfgemaakte weersvoorspellingen op een vel papier aan de buitenmuur prikte. Zo konden inwoners uit het dorp lezen wat het weer de komende dag zou brengen.

Op deze schrikte prikte Jan Pelleboer als jochie zijn eerste zelfgemaakte weerberichten. Nu is er een museumpje in gevestigd over zijn werk als weerman.

Dit mini-museum inspireert buurdorp Zalk – aan de overkant van de IJssel – om ook een klein museum voor Klazien uit Zalk in te richten in het dorpshuis. Dat verhaal komt naar voren in de aflevering van de podcast Rivierverhalen over de bekendste inwoner van Zalk.

Kaarten van fans

Veertien jaar lang leverde Pelleboer het dagelijks weerbericht aan de Wereldomroep, waarin hij ook het weer in Europa besprak. Het leverde hem vaak fanpost op in de vorm van ansichtkaarten, want het was de tijd van pre-internet. Een voorbeeld daarvan is deze kaart van een zeevarende aan boord van een schip over een Middellandse Zee.

Kaart voor Jan Pelleboer van een fan

In 1995 verscheen een boek over het het leven van Jan Pelleboer met de ondertitel: Weerman en dorpsmens. RTV Noord maakte een mooie documentaire over de nationaal bekende metereoloog. Historisch Centrum Overijssel schreef vorig jaar een mooi portret over de befaamde weerman uit het Overijsselse rivierdorp.

Zicht op Zalk

Zalk broedt op plan voor museumpje over Klazien

Zalk broedt op een plan voor een klein museum over Klazien uit Zalk. Het dorpshuis is daar een goede plek voor.

Dat zegt Johan Boeve, voorzitter van het dorpshuis Zalk, in de nieuwe aflevering van de podcast Rivierverhalen over de IJssel. Hij wil graag het voorbeeld volgen van buurdorp ‘s Heerenbroek, waar een bescheiden museum is te vinden over de bekende weerman Jan Pelleboer, die werd geboren en opgroeide in ‘s Heerenbroek.

Johan Boeve wil graag museum voor Klazien uit Zalk in zijn dorp
Johan Boeve wil graag een museumpje voor Klazien in zijn dorp.

Zalk noemde in 2009 een straat naar Klazien. Dat is tot nu toe het enige zichtbare eerbetoon ter herinnering aan deze fameuze inwoner van het IJsseldorp, die in 1997 overleed. Met haar optredens in de landelijke media zette zij Zalk op de kaart. Tot op de dag van vandaag leeft Klazien voort als staande uitdrukking in de taal bij sceptici van alternatieve geneeskunst. Klazien had de bijnaam ‘Het kruidenvrouwtje van Zalk’, omdat ze pleitbezorger was voor de geneeskrachtige werking van planten.

Straat met nieuwbouw kreeg in 2009 de naam ‘Klaasje van den Brinkerf’, de echte naam van Klazien uit Zalk.

Standbeeld Klazien

Een standbeeldje voor Klazien vinden de inwoners van Zalk wat te gortig (‘Mensen op die manier vereren houden we niet zo van.’), maar een klein museum zou een aanwinst zijn voor het dorp, vindt Johan Boeve. Hij is voorzitter van de stichting die het dorpshuis beheert en verzamelaar van artikelen die over Zalk verschijnen.

In de podcast Rivierverhalen over de IJssel zegt hij: ‘Hier in het dorp is niets blijvends te vinden over Klazien. Als we een expositie in het dorpshuis inrichten, kunnen mensen die op bezoek komen in Zalk daar een kijkje nemen.’ Boeve stelt voor om in de expositie de boekjes en tv-optreden van Klazien te laten zien en klederdracht. ‘Zij maakte zich sterk voor klederdracht en vertelde oude verhalen die de moeite waard zijn om te bewaren.’

Klazien uit Zalk klederdracht
Kleusien – zoals haar naam in dialect klinkt – was ambassadeur van volksverhalen en klederdracht. Deze afbeelding is afkomstig uit het boekje ‘Groot IJselmuiden’.

Zalk beschikt sinds 2016 over een vrij groot multifunctioneel dorpshuis dat onderdak biedt aan de plaatselijke muziekvereniging, zangverenigingen, diverse sportclubs, kinderopvang en een fysiotherapeut. En het wordt ook een afhaalpunt voor pakketbezorging. In dit gebouw zou een museumpje over de beroemde dorpsgenoot goed passen, stelt Boeve.

Dorpshuis Zalk in beeld voor museum Klazien uit Zalk
Het in 2016 in gebruik genomen nieuwe dorpshuis van Zalk staat aan de rand van het dorp.

Archief verloren gegaan

Johan Boeve vindt het spijtig dat het persoonlijk archief van Klazien is geruimd toen ze overleed in 1997. ‘Zij heeft heel veel artikelen geschreven over ons dorp. Uiteindelijk is alles weggegooid, heb ik gehoord. Er zijn heel veel stukken verloren gegaan. En dat vind ik hartstikke jammer.’

Het Historisch Centrum Overijssel bevestigt dat zij niet beschikken over het persoonlijk archief van Klazien.

Samen met haar man ligt Klazien op de plaatselijke begraafplaats in Zalk. Het graf wordt regelmatig bezocht door mensen die in Zalk op zoek zijn naar zichtbare sporen van Klazien. In haar hoogtijdagen had Klazien – dankzij haar tv-optredens – een grote schare fans die haar boekjes kochten met tips over huismiddeltjes uit vroeger tijden.

Grafsteen van Klazien uit Zalk
Eenvoudige grafsteen, die in 2007 is geplaatst. Aanvankelijk had het graf van Klazien geen steen, omdat de familie niet wilde dat haar graf een trekpleister zou worden.

‘Romantisch boerderijtje’

Veel toeristen die Zalk aan doen, willen weten waar Klazien woonde. ‘Ze hebben daar een beeld bij van een oud boerderijtje en een grote kruidentuin’, zegt Johan Boeve in de podcast Rivierverhalen over de IJssel. In werkelijkheid woonde Klazien in een vrij nieuwe bungalow met een bescheiden groentetuin en boomgaard, aan de Vinkensteeg in Zalk.

Huis van Klazien uit Zalk
Het huis waar Klazien uit Zalk met haar gezin woonde. In de achtertuin zicht op de kerk van Zalk.

Update: Zowel RTV-Oost als De Stentor maken berichtgeving naar aanleiding van deze podcastaflevering over Klazien uit Zalk, waarin de wens voor een museum voor het eerst hardop wordt uitgesproken.

Stentor over museum Klazien

Contactgegevens: Wim Eikelboom