Komt rivierwater IJssel straks uit onze kraan?

Provincie Overijssel gaat onderzoeken of rivierwater rechtstreeks uit de IJssel geschikt is voor drinkwater. De geschiedenis herhaalt zich: 125 jaar geleden was dit ook een vraag, die toen leidde tot fel debat.

In december 2020 nam Proviniciale Staten van Overijssel het voorstel aan om te zoeken naar nieuwe bronnen voor de drinkwatervoorziening. Reden is dat de behoefte aan drinkwater de komende 30 jaar met maar liefst 28% toeneemt in Overijssel.

Waterwinning langs de IJssel.

Droogte

Alle kraanwater in Overijssel is tot op heden afkomstig uit de ondergrond. Drinkwaterbedrijf Vitens haalt op 23 plekken in de provincie water uit de bodem om het kraanwater-proof te maken. Het CDA in Overijssel vindt dat rivierwater een kansrijk alternatief is voor het oppompen van grondwater, nu grondwater door de droge zomers alsmaar schaarser wordt. De partij kreeg het voor elkaar om de IJssel op te nemen in een onderzoek van de provincie naar robuuste drinkwatervoorziening over 15 tot 30 jaar.

Tot 1890 waren de inwoners van Overijssel voor hun drinkwater aangewezen op de dorpspomp en eigen bronnen. Door uitbraken van cholera klonk de roep om een betrouwbare voorziening voor drinkwater. 

‘Tegenzin jegens rivierwater’

Tussen 1883 en 1890 woedde er in Zwolle een fel debat over de winning van drinkwater uit de IJssel. In de kranten verschenen tal van ingezonden stukken voor en tegen. Aanleiding was een voorstel aan de gemeenteraad om een drinkwaternet aan te leggen, gevoed met gefilterd water rechtstreeks uit de IJssel. Dat was in ruime mate voorhanden en onderzoek had aangetoond dat het bacteriegehalte in de IJssel geruststellend laag was. 

‘Voor veel Zwollenaars is het onaangename gedachte om rivierwater te drinken dat van zoveel steden het rioolwater en menage heeft opgenomen dat door schippers is verontreinigd’, reageerde een Zwollenaar in een ingezonden stuk in de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant. Ook werd erop gewezen dat bij hoog water het slibgehalte in de rivier toeneemt en dat het dan moeilijk te filteren is. ‘Velen geven aan jegens rivierwater een tegenzin te gevoelen.’

Veluwse waterleiding

De gemeenteraad zwichtte uiteindelijk voor de bezwaren en koos voor een Gelders alternatief: drinkwater uit de bodem van de Veluwse heide.

Kampen legde al in 1883 een waterleiding vanaf de heide van Wezep naar de IJsselstad. Voor Kampen was rivierwaterwinning sowieso geen optie. De IJssel had hier last van zoutwater instroom van de toenmalige Zuiderzee.

Zwolle kreeg dus eind 19e eeuw Veluws water aangevoerd via een zinken leiding over de IJssel vanuit het bos bij Heerde. Het drinkwater werd opgeslagen in de watertoren aan de Turfmarkt en in de Peperbus.

In 1925 toen de stad groeide en de behoefte aan drinkwater toenam, besloot Zwolle om indirect IJsselwater te winnen. Zo onstond de waterwinning Engelse Werk, die tot op de huidige dag in bedrijf is met verschillende putten langs de Schellerdijk.

Engelse Werk

Zwolle is tot dusver de enige plek met een zogeheten oevergrondwaterwinning langs de IJssel, waarbij ingedaald rivierwater uit de bodem wordt onttrokken. Omdat het water een weg heeft afgelegd door zuiverende grond, is het enigszins gefilterd.

Dat ziet er zo uit langs de IJssel:

Vitens slaat in de loop van 2021 nieuwe waterwinputten in het Engelse Werk om uit diepere lagen drinkwater te winnen. Dat is ook in deze tekening opgenomen.

Urk drinkt IJsselwater

Het is curieus om te melden dat er 1 plek was waar in de vorige eeuw wel rivierwater uit de IJssel werd geconsumeerd: Urk. Het eiland in de zoute Zuiderzee kreeg in de jaren twintig tot vijftig van de vorige eeuw bijna dagelijks vers rivierwater aangevoerd per schip. In 1950 kwam op Urk een einde aan het drinken van IJsselwater. Toen kreeg de Urker gemeenschap een aansluiting op het waterleidingnet van Overijssel.

Oude ansichtkaart uit 1926: Urkers halen zoet IJsselwater dat per schip wordt aangevoerd naar het eiland.

Koppelerwaard Wilsum

De provinciebestuur wil het aantal waterwingebieden de komende vijf jaar uitbreiden. Daarom is ingezet op het ‘versneld operationaliseren’ van ondermeer waterwinning in de uiterwaarden van de IJssel bij Wilsum. In de jaren negentig deed waterleidingbedrijf Overijssel onderzoek of meer plekken langs de IJssel zich lenen voor een oevergrondwaterwinning, in navolging van het Engelse Werk. Het Zalkerbos, de Vreugederijker Waard en de uiterwaarden van Wilsum werden toen genoemd als kansrijke locaties. Het provinciebestuur heeft het oog laten vallen op de Koppelerwaard langs de IJsseloever tussen Kampen en Zwolle.

Zicht op Wilsum langs de IJssel.

Vitens: liever geen rivierwater

Drinkwater bereiden uit rivierwater ziet Vitens vandaag de dag nog altijd als riskant en onbetrouwbaar. Vitens geeft de volgende voordelen aan grondwater boven rivierwater:

•        Grondwater heeft een constante temperatuur en kwaliteit. Dit is vooral van belang voor de zuivering van het grondwater tot drinkwater. Door de constante en stabiele kwaliteit, kunnen zuivering en transportsystemen optimaal functioneren.

•        Grondwater is microbiologisch stabiel. Voor de volksgezondheid is het van belang dat het ruwe (ongezuiverde) water zo weinig mogelijk microbiologische organismen bevat. Omdat grondwater lange tijd onder zuurstofloze omstandigheden in de bodem heeft gezeten, is de kans op aanwezigheid van schadelijke virussen en bacteriën klein.

•        Beschikbaarheid van grondwater leidt tot weinig risico’s op kwantiteitproblemen. Beschikbaarheid van goed grondwater is daarmee veel minder afhankelijk van klimatologische gebeurtenissen, zoals droogte, en incidenten rondom waterkwaliteit in vergelijking met andere bronnen. Grondwater is altijd beschikbaar.

•        Grondwater is eenvoudig te zuiveren bij een goede kwaliteit. Dit betekent een relatief laag energieverbruik en weinig reststoffen in vergelijking met complexe zuiveringsmethoden, die nodig zijn voor minder schone bronnen

•        Grondwater is veel minder gevoelig voor calamiteiten dan oppervlaktewater zoals bijvoorbeeld bij lozingen op rivieren.

Controlebuis van Vitens aan de oever van de IJssel. Zo houdt Vitens grondwaterkwaliteit in de gaten.

Drinkbare rivieren

Het is overigens wel een mooi ideaalbeeld: een rivier met drinkbaar water zonder chemische stoffen en medicijnresten. Dat ideaal wordt al enige tijd uitgedragen door Lia An Phoa, die daarvoor Drinkable Rivers heeft opgericht.

Zij vraagt aandacht voor haar droom door langs rivieren te wandelen. In de eerste helft van 2021 trekt ze ook langs de IJssel.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom