Maand: maart 2021

riviereiken podcast Eik & Ik

Riviereiken geven oudste jaarringen op aarde

De langste en oudste jaarring-chronologie bij bomen op aarde gevonden, is gebaseerd op archeologische vondsten van riviereiken.

Dat zegt professor Valerie Trouet in de podcast Eik & Ik

Beluister de podcast Eik & Ik of lees dit verhaal verder

Trouet is een vooraanstaande dendrochronoloog en klimaatexpert uit Vlaanderen. Zij werkt in de Verenigde Staten aan de University of Arizona en is schrijver van het veelgeprezen boek ‘Wat bomen ons vertellen’.

Aan de hand van archeologisch vondsten van oude eiken in sedimenten van de Duitse rivieren Rijn en Mainz, is het mogelijk om 12.650 jaar terug te gaan in de tijd, vertelt Trouet in Eik & Ik. ‘Voor elk van die 12.650 jaar hebben we een jaarring kunnen achterhalen. Die is een continue tijdreeks kort na de laatste ijstijd, toen bossen op onze breedtegraad begonnen te groeien.’

Subfosiele eikenbomen, in 2014 opgegraven langs de IJssel bij Zwolle. Kunstenaar Edward Otten heeft van dit oerhout verschillende kunstwerken en meubels gemaakt. (foto: Henk Tuiman)

In Ierland zijn eikenbomen gedateerd op 8.000 jaar, gebaseerd op archeologishe stammen uit moerasgebieden.

Ook langs de Waal in de Ooijpolder zijn in 1996 eiken opgegraven van ruim 8.000 jaar oud. De subfosiele stammen horen bij de oudste bomen ooit gevonden in ons land.

Overstromingsringen

Eiken die op de oevers van een rivier groeien vormen bij overstromingen een ander soort ring dan in normale jaren. Trouet: ‘Dat noemen we een ‘floodring’ een overstromingsring. Onderzoek om overstromingen in het verleden te dateren doen we al wel in de Verenigde Staten, maar het is mij niet bekend uit Europa. Dat is heel belangrijk, want overstromingen gebeuren niet heel dikwijls dus het zijn klimaatextremen. Die gegevens kunnen ons helpen om betere statistische analyses te doen over klimaatveranderingen. Ik ben heel benieuwd of deze overstromingsringen ook voorkomen bij archeologische eiken van de lage landen.’

Trouet roept op om meer onderzoek te doen naar riviereiken in de lage landen. ‘Dat zou ontzettend interessant zijn om meer te weten te komen over klimaatverandering’, stelt zij in de podcast Eik & Ik. Dat gebeurt ook bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Subfosiele eiken langs de IJssel

Esther Jansma publiceerde eind 2020 een studie over watersnoodrampen in de eerste eeuwen na Christus, gebaseerd op onderzoek naar subfosiele eiken. Zij maakte een reconstructie van het ontstaan van de IJssel aan de hand van overstromingsjaarringen.

In Nederland wordt ook onderzoek bij riviereiken gedaan onder leiding van de Wageningse onderzoeker Ute Sass-Klaassen. Zij liet eiken langs de IJssel bij Deventer bemonsteren op verschillende stamhoogtes. ‘Daaruit is exact af te lezen hoe hoog het water in bepaalde jaren heeft gestaan’, aldus Sass-Klaassen. 

Meer weten over bomen langs de rivier? Lees ook het verhaal over ooibossen.

Beluister de podcast Eik & Ik. Daarin gaat de maker van de podcast Rivierverhalen op zoek naar bijzondere verhalen over de boom waar hij zijn achternaam aan te danken heeft.

rivierbos Hanzeboog

Waarom enige rivierbosje uit uiterwaarden van Zwolle moet verdwijnen

Op last van Rijkswaterstaat is het enige spontaan gegroeid rivierbosje in de uiterwaarden van Zwolle met de grond gelijk gemaakt. Het illustreert hoe rigide de modellen zijn waarmee Rijkswaterstaat de natuur beteugelt langs de IJssel.

Naast de Hanzeboog groeit een bescheiden broekbosje. Het zijn boompjes die in een moerasig deel van de uiterwaarden staan. Het wilgenbosje bestaat al tien jaar en is het enige spontane oeverbosje in dit uiterwaardengebied. Het is een schuilplek voor vogels en reeën. Bevers doen zich er tegoed aan de jonge scheuten. Kortom, een waardevol landschapselement.

rivierbosje Hanzeboog
Dit bosje wordt door Rijkswaterstaat beschouwd als problematisch bij hoogwater…..

Gevaar doorstroming

Rijkswaterstaat gaat het bos verwijderen. Reden: het bosje is volgens Rijkswaterstaat een gevaar voor de vrije doorstroming van de rivier bij hoogwater. Rijkwaterstaat komt tot die conclusie op basis van eigen rekenmethodes en formules en de zogeheten vegetatielegger.

Het bosje zou voor een opstuwend effect zorgen van 3 a 4 centimeter. ‘Zo’n bosje is op zichzelf niet bedreigend voor onze hoogwaterveiligheid. Maar wel als je bedenkt dat er honderden van dit soort bosjes zijn langs de rivieren. De optelsom ervan is het probleem. Verwijdering van dit bosje hoort bij de handhaving van de Waterwet’, stelt de omgevingsmanager van Rijkswaterstaat.

Het bosjes dat moet verdwijnen, bij hoog water.

Geven bosjes echt stromingsweerstand?

In hoeverre rivierbosjes daadwerkelijk voor stromingsweerstand zorgen, is twijfelachtig. In 2013 publiceerden onderzoekers van Alterra hun bedenkingen bij de strenge normen die Rijkswaterstaat hanteert voor het beteugelen van begroeiing in de rivieroevers. Struiken en bomen hinderen de doorstroming van de rivier veel minder dan Rijkswaterstaat suggereert, concludeerden Erik Querner en Bart Makaske.

Volgens hen werkt Rijkswaterstaat met een model dat ervoor zorgt dat er 10 tot 18% minder bomen en struiken worden toegestaan dan er in werkelijkheid mogelijk zijn zonder de doorstroming te hinderen bij hoogwater. De Alterra-onderzoekers onderzochten specifiek de IJssel. Hun conclusie: ‘De stromingsmodellen van Rijkswaterstaat zijn gekalibreerd op het hoogwater van 1995 en sindsdien zijn de uiterwaarden aangepast en verbreed, waardoor de stromingsweerstand van de uiterwaarden lager is.’

Voedselbos voor de bever

Gek genoeg heeft dit onderzoek niet geleid tot bijstelling van de modellen van Rijkswaterstaat. Daarom verdwijnt er af en toe waardevolle natuur uit de uiterwaarden, zoals nu het bosje bij de Hanzeboog.

Dat het bosje een voedselplek is voor de bever, negeert Rijkswaterstaat. ‘In het gebied ten noorden van de spoorbrug is voldoende oeverlengte aanwezig met voedselwilgen voor de bever. Die zijn ook deels hiervoor aangelegd. We laten wel enkele stukken begroeiing staan van ongeveer 500 vierkante meter om toch nog wat dekking- en voedselmogelijkheden te handhaven.’ Daarin wordt niet meegenomen dat bevers in de buurt van dijken voor graafschade in de rivierdijk kunnen zorgen.

De bever benut het bosje dat moet wijken als voedselgebied.

Omdat Rijkswaterstaat het rooien van het bosje in het broedseizoen uitvoert, heb ik een handhavingsverzoek ingediend bij de provincie Overijssel.

Update

Na gesprek met Rijkswaterstaat blijven er nog wat bosrestjes staan.

Lees ook: Dynamische riviernatuur en het juk van onderhousdrang bij Rijkswaterstaat

In de podcast Rivierverhalen over de IJssel gaat het ook over rivierbos. Hier te beluisteren.

Verkade album IJsel

Naamgeving IJssel was lange tijd ‘warboel’

Eeuwenlang was de schrijfwijze van IJssel een taalkundig twijfelgeval en warboel. Hoe komt de rivier aan de dubbele s?

‘Die naamgeving is heel intrigerend. Ik heb me er echt over verbaasd’, zegt sociaal geograaf Tjirk van der Ziel, auteur van de Atlas van de IJssel. Hij doorzocht de afgelopen jaren tientallen archieven op oude kaarten van de IJssel. En hij kwam daarbij verschillende benamingen tegen voor de rivier. 

Tjirk van der Ziel wandelt op de IJsseldijk.

‘Eigenlijk is het best een warboel’, stelt Tjirk in de podcast IJsselverhalen. ‘De ene keer lees je isel, maar ook iesel of ysel en ijsel. Er was geen eenduidige manier van schrijven, dus kaartenmakers gaven de naam aan de rivier zoals ze dachten dat het hoorde.’

Isala

De naam IJssel stamt van Isala, afgeleid van de germaanse stam van de sallische franken die zich afzette tegen de macht van het Romeinse Rijk. Daar is ook de streek Salland aan ontleend. Het ziekenhuis in Zwolle heeft hier de naam aan te danken.

Een hele oude schenkingsacte uit 792 spreekt over bossen langs de Hislam of Hisla, dus met een ‘h’. Die ‘h’ viel rond het jaar 1.000 weg uit de riviernaam, dus toen vanaf dat moment was de i dominant. In een oude stadsrekening van Deventer uit 1348 wordt voor het eerst gesproken over Ysla. Rond 1400 begint Ysel gangbaar te worden in diverse varianten. 

Provincie Overijssel is verantwoordelijk voor de dubbel s in de riviernaam. Zij voerden in de 18e eeuw in hun eigen benaming die tweede ‘s’ toe. En dat werd de gangbare spelling. Maar het duurde nog vrij lang voordat de schrijfwijze van de rivier dit voorbeeld volgde.

Verkade-album van Jac. P. Thijsse waarin de IJssel als IJsel werd geschreven.

Jac. P. Thijsse reisde in 1915 langs de IJssel en schreef er een Verkade-album over met de titel: IJsel. Ook de Bosatlas uit 1928 spelt IJssel met 1 s.

Franse fratsen

In 1936 publiceerde het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap een lijst met aardrijkskundige namen van steden, provincies en rivieren. Daarin werd IJssel voorgeschreven. Er ontbrandde toen meteen discussie en bleef er ‘onzuiverheid van spelling’. 

Een ingezonden briefschrijver noemt het Franse fratsen:

‘Het is opmerkelijk dat men den naam van de rivier die de oude Romeinen Isala noemden, de laatste tijd in verschillende dagbladen geschreven ziet als IJssel. Waarom een dubbel s? Hoe komt het dat de Nederlanders opeens een min of meer Franse schrijfwijze gaan gebruiken? Het is een aantasting en verminking van onze Nederlandse taal. Dit is een kwaad dat steeds erger wordt.’ 

Het mocht niet baten, de gangbare twee s’en hadden de overhand.

Deventer

De dubbele s werd de eenduidige schrijfwijze. Deventer ging als laatste door de bocht. In 1964 bepaalde de gemeenteraad dat de IJsel vanouds met 1 s wordt geschreven en dat het daarom zo diende te blijven. Pas in 1992 besloot Deventer de gangbare schrijfwijze te volgen en sindsdien wordt in de IJsselstad de rivier met dubbel ‘s’ geschreven. 

De hoofdredacteur van het Deventer Dagblad noemde de beslissing ‘een historische vergissing’. Zijn krant hield nog een poosje stug vol aan IJsel.

Beluister de aflevering van IJsselverhalen waarin het ontstaan van de rivier en ook de herkomst van de naam wordt besproken.

Podcast IJsselverhalen bundelt de mooiste Rivierverhalen

Ter gelegenheid van de uitgave van de Atlas van de IJssel verschijnt de podcast IJsselverhalen.

In de podcast IJsselverhalen zijn de mooiste afleveringen gebundeld van de podcast Rivierverhalen over de IJssel. En er zijn afleveringen toegevoegd waarin de schrijvers van de Atlas van de IJssel aan het woord komen. Het artwork is van Beeldbazen.

Podcast brengt oude kaarten tot leven

Uitgeverij W-Books en podcastmaker Wim Eikelboom zien een mooie wisselwerking tussen het boek en de podcast. Daarom is op de omslag van de Atlas van de IJssel een sticker aangebracht met een verwijzing naar de podcast IJsselverhalen. ‘Zo brengen we het oude kaartmateriaal en de luchtfoto’s in de Atlas tot leven’, vertelt uitgever Henk van de Wal.

atlas van de IJssel

De Atlas van de IJssel is een indrukwekkende uitgave waarin oude kaarten worden getoond van alle deelgebieden van de rivier. De oudste kaart is van 1450. De kaarten laten zien hoe het rivierlandschap zich ontwikkelt in de loop van de tijd. Er is zelfs een tijd geweest dat de IJssel driehonderd jaar lang zo laag stond dat scheepvaart onmogelijk was.

Tjirk van der Ziel en Albert Corporaal zijn de schrijvers en samenstellers van de Atlas van de IJssel. Tjirk is sociaal-geograaf en een echte IJsselliefhebber. Hij is geboren in Hattem en schreef eerder het boek ‘De roep van de rivier’, waarin hij ontmoetingen beschrijft langs en over de IJssel. Albert Corporaal is een toonaangevende ecoloog. Hij weet alles van ooibos, stroomdalflora en andere riviernatuur.

Wordingsgeschiedenis IJssel

Tjirk van der Ziel bij Voorst over ontstaan IJssel
Tjirk van der Ziel in de sneeuw bij Voorst, de plek waar na de ijstijd de IJssel ontstond.

In IJsselverhalen vertelt Tjirk over het ontstaan van de IJssel in het jaar 550 na Christus. De IJssel geldt als een relatief jonge rivier. Over de wordingsgeschiedenis van de IJssel bestaat overigens nog steeds verschil van mening als het gaat over het jaartal. Omdat geschreven bronnen ontbreken, moet dat worden afgeleid uit jaarringen van eikenbomen bij Zwolle. Dateringen van oude IJsselklei-op-veen ter hoogte van Voorst en Doesburg zouden uitsluitsel kunnen geven over het ontstaan van de rivier, melden wetenschappelijke onderzoekers in het rapport ‘Zand in banen’ dat in 2008 verscheen.

Mega-plasticvervuiling IJssel aanfluiting Cleantech Regio

De vervuiling van de IJssel met een ongekende hoeveel plastic korrels afkomstig van een bedrijf uit Zutphen, is een aanfluiting voor de Cleantech Regio, een milieuvriendelijk samenwerkingsverband van IJsselgemeenten.

Cleantech Regio wil zich ‘de meest duurzame regio van Nederland’ noemen.

Plastic korrels

Langs de oevers van de IJssel worden sinds oktober vorig jaar grote hoeveel plastic nurdles aangetroffen, grondstoffen voor de kunststof industrie. De korrels zijn vijf millimeter groot en grijs van kleur, waardoor ze niet meteen opvallen in het landschap. Wie eenmaal de korrels ziet, ontdekt hoe massaal deze vervuiling zich voordoet.

De korrels zijn afkomstig van het bedrijf in Zutphen met de naam Daly Recycling. Het bedrijf laat zich voorstaan op een groen imago. Daly recycled nota bene gevonden zwerfafval langs het strand en is winnaar van de Plastics Recycling Awards 2020.

In dit filmpje is te zien hoe het bedrijf van oud plastic nieuwe grondstoffen maakt voor de kunststof-industrie. Die grondstoffen zijn grootschalig in de IJssel terecht gekomen:

Volgens het waterschap zijn de plastic korrels per abuis in de IJssel beland via de riolering van het bedrijf. Het bedrijf stelt dat het om een eenmalige fout ging. Gek genoeg worden al maandenlang de plastic korrels gevonden langs de oevers van de IJssel, van Zutphen tot Kampen.

Bedrijf aansprakelijk stellen

De gemeenteraad van Zwolle gaat andere gemeenten langs de IJssel vragen om het bedrijf aansprakelijk te stellen dat de schade heeft veroorzaakt. Dat gebeurde op initiatief van D66 en GroenLinks die raadsbrede steun kregen op een motie van die strekking.

Het is zeer de vraag of het bedrijf aansprakelijk kan worden gesteld voor deze milieuschade. In de Kaderrichtlijn Water is geen norm vastgesteld over plastic lozingen in de rivier. De Kaderrichtlijn Water is het voorschrift aan welke eisen de waterkwaliteit in rivieren moet voldoen.

Burgeronderzoekers Schone Rivieren

De milieuramp met de plastic korrels is aan het licht gebracht door burgeronderzoekers van Schone Rivieren. In dit filmpje geven ze er uitleg bij hoe ze de korrels herleid hebben tot het bedrijf in Zutphen:

Daly Plastics krijgt geen boete

Omroep Gelderland deed al een aantal keren verslag van deze grootschalige plastic-vervuiling. Het bedrijf in de Cleantech Regio langs de IJssel heeft nog nergens in de media gereageerd.

In december 2020 maakte het waterschap bekend dat Daly Plastics geen boete krijgt voor het vervuilen van de rivier. Het zou gaan om een eenmalige samenloop van omstandigheden waardoor korrels via het riool in de IJssel spoelden. Het recyclingbedrijf heeft op last van het waterschap filters in de riolering aangebracht om te voorkomen dat de plastic korrels in de rivier verdwijnen. Het is onduidelijk of deze filters afdoende zijn.

Zalkerbos zwarte populier

Gezocht: plekken langs rivier voor nakomelingen gevelde Zalker zwarte populier

Gezocht: plekken langs de IJssel voor nakomelingen van twee monumentale zwarte populieren die begin 2020 zijn omgezaagd in het Zalkerbos langs de IJssel. 

‘We zoeken nieuwe plekken voor de loten van deze bijzondere bomen, die raszuiver inheems blijken te zijn’, zegt IJsselliefhebber Wim Eikelboom van de podcast Rivierverhalen.

Zalkerbos zwarte populieren

De zwarte populier is een oerhollandse boom die thuishoort langs de rivieren. Maar de boom is schaars geworden. Vooral oude exemplaren zijn zeldzaam. Daarom worden ze gezien als groen erfgoed.

De boom groeit het liefst in uiterwaarden die ’s winters onder water lopen. Door de opkomst van de landbouw in de uiterwaarden raakte de zwarte populier buiten beeld.

Noodklok: speciale kweek- en plantacties

Dertig jaar geleden werd de noodklok geluid over de zwarte populier, want er resteerden nog slechts een paar honderd van deze bomen in Nederland. Begin deze eeuw zijn er speciale kweek- en plantacties opgezet door Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat. Toen zijn er aanzienlijke aantallen geplant. Met geld van de provincies zijn er ook vrij veel zwarte populieren bijgekomen langs rivieren en beken in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg. 

Monumentale zwarte populier in IJssel-uiterwaarden Voorsterklei bij Voorst.

‘t Ging niet allemaal van een leien dakje, want zwarte populieren worden door Rijkswaterstaat op veel plekken niet getolereerd in uiterwaarden. De bomen kunnen 30 meter worden en zouden bij hoogwater voor gevaarlijke opstuwing kunnen zorgen, redeneert Rijkswaterstaat. 

Raszuivere rivierbomen

‘Langs de IJssel komt de zwarte populier heel weinig voor’, zegt Wim Eikelboom van de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Daarom is het des te treuriger dat in maart 2020 op last van de gemeente Kampen twee monumentale zwarte populieren zijn geveld in de uiterwaarden van de IJssel bij Zalk. Volgens de gemeente Kampen was er risico op omvallen door rot in de voet. Met een stamomtrek van ruim zes meter en ruim 40 meter hoogte, waren deze bomen de grootste zwarte populieren langs onze grote rivieren. En bovendien: ze zijn raszuiver, zo werd in 1985 vastgesteld bij een onderzoek naar bomen in het Zalkerbos.

Op de afgezaagde stronken van de reuzen van Zalk schoten jonge loten op. Die zijn geschikt om als jonge boompjes herplant te worden langs de IJssel. Net als wilgen kunnen deze staken de grond in en schieten ze zelf wortel.

‘Make Zalker populieren great again’

Met een knipoog zoekt Wim Eikelboom aandacht voor de nakomelingen van de Zalker populieren. ‘Het motto is: Make de Zalker zwarte populieren great again. Ik roep particulieren, gemeenten en natuurorganisaties op om loten te planten van deze bomen.’

De IJsselliefhebber vroeg vorig jaar al aandacht voor behoud van de bomen toen ze op het punt stonden gekapt te worden. Er kwam een online petitie. Het mocht niet baten. Op 9 maart 2020 zijn de bomen geveld.

Oerbomen van ons rivierlandschap

Wim Eikelboom hoopt op herplant van de nakomelingen van de Zalker reuzen. ‘Wat zou het mooi zijn als op een paar plekken langs de IJssel deze jonge zwarte populieren groot mogen worden, zodat ze het landschap weer statig sieren. Het zijn oerbomen van ons rivierlandschap’ 

Wie belangstelling heeft voor jonge loten kan zich melden bij Wim Eikelboom: rivierverhalen@solcon.nl.

Paar wetenswaardigheden over zwarte populier

  • In 2018 is een geslaagde actie gevoerd voor behoud van een van de oudste zwarte populieren in ons land langs de Waaldijk in Opijnen.
  • De zwarte populier kent mannelijk en vrouwelijke bomen. Om zaad te produceren zijn beiden nodig.
  • Staatsbosbeheer kweekt in de nationale genenbank voor bomen en struiken ook zwarte populieren. Jaarlijks worden er 5.000 stekken van zwarte populieren geplant.
  • De meest authentieke populatie zwarte populieren van ons land bevindt zich op de rivierduinen van de Waal ter hoogte van Gendt. Daarnaast groeien oude populaties zwarte populieren op de Ewijkse Plaat, in de Millingerduin, in het Zalkerbos en bij Spijk, net over de grens met Duitsland. 

RTV Zalk

Bij RTV Zalk geef ik – Wim Eikelboom – uitleg bij mijn oproep om staken van de zwarte populier elders langs de IJssel te planten. Ze staan nu ondermeer in Brummen en Zwolle.

Contactgegevens: Wim Eikelboom