Schuwe otter heeft knipperlichtrelatie met IJssel

De otter is terug langs de IJssel. Maar het geheimzinnige waterdier lijkt een knipperlichtrelatie te hebben met de rivier. Hoe zit dat?

Waarnemingen van visotters in de IJssel zijn schaars, want overdag laten de schuwe dieren zich zeer zelden zien. In 2018 filmt iemand een otter bij Deventer en in datzelfde jaar wordt door een oplettende passant een zwemmende otter vastgelegd vanaf de Hanzeboog bij Zwolle. Het soepele roofdier zwemt middenin de rivier:

Omdat otters een zwervend bestaan leiden, waarin ze soms wel 10 kilometer per nacht afleggen, is niet precies vast te stellen hoeveel otters er precies leven langs de rivier.

Spraints

Sporen worden met name gevonden in de nevengeulen met ooibos, zoals hier tussen Olst en Deventer, waar Mathiska Lont naar een otterspraint wijst. Een spraint is een markeringskeutel van een otter. Zulke sporen worden ook gevonden bij Zwolle, Doesburg, Olst, Hattem en Deventer.

Opgelapte weesotter bij Olst

Om de kans op voortplanten te vergroten, zijn op verschillende plaatsen langs de IJssel dieren uitgezet. De laatste keer gebeurde dat in maart 2020 in de ooibossen bij Olst.

Die actie is bewust stil gehouden. Het ging om een mannetjesotter uit een opvangplek in Friesland, waar’ie een half jaar eerder als ondervoed jong uit Kalenberg was opgelapt. De opvangotter – die door het asiel De RietNymf tot ‘Mauber’ was gedoopt – is met goedkeuring van Staatsbosbeheer losgelaten in hun terrein langs de IJssel. Het is onduidelijk hoe het gaat met dit dier.

opgevangen otter

Oostenrijkse otter in Windesheim

Bijplaatsingen van otters gebeurt zonder ruchtbaarheid. Langs de IJssel is dat gedaan met 1 Duitse otter in de Duursche Waarden en eentje in de Tichelgaten bij Windesheim.

Addy de Jong – voormalig directeur van Stichting Otterstation Nederland – heeft in totaal 20 otters uit Oostenrijk gehaald om in Nederland bloed te verversen. Hij ving in 2017 een otter in Oostenrijk, die hij vervolgens los liet in het moerasgebied bij Windesheim, pal achter de IJsseldijk. Het voordeel van bijplaatsing van buitenlandse otters is dat ze zorgen voor meer genetische variatie en daardoor verkleint de kans op inteelt.

Het was een succesvolle uitzet-actie. Want in het gebied zwierf al een otter en de kennismaking met de Oostenrijkse soortgenoot leidde tot nageslacht. Er zijn in 2019 voor het eerst twee jongen uit geboren. Het is het eerst bewijsbare geval dat er otters zijn geboren langs de IJssel. Otter-kenner Vincent Martens legde met een wildcamera de unieke IJssel-otterwelpen vast in de Tichelgaten van Windesheim:

Twee jonge otters verkennen in het nachtelijk duister de ooibossen van Windesheim in het kielzog van ma. (beeld: Vincent Martens)

IJssel geen leefgebied maar trekgebied

Het is onduidelijk hoeveel otters er leven in en langs de IJssel. ‘Blijvertjes zijn er bijna niet in het stroomgebied van de IJssel’, zegt Auke Kuiper van otteropvang De Rietnymf. ‘Otters die worden uitgezet, verdwijnen uit beeld. Otters vissen het liefst in stilstaand water, is mijn ervaring. Misschien vinden ze de IJssel te onrustig.’

Natuurontwikkelingsorganisatie ARK bracht een paar jaar geleden een rapport uit waarin stond dat het stroomgebied van de IJssel kansrijk is voor de visotter. Het rapport sprak erover dat dertig otters in de IJssel haalbaar moeten zijn. Bij nader inzien was dat te optimistisch, erkent ARK-otteronderzoeker Melanie Pekel. ‘We vermoeden dat otters de IJssel vooral gebruiken als corridor, niet als leefgebied. Er is toch te weinig ruigte lang de oevers waarin de otter zich veilig voelt.’ Kortgeleden heeft ARK om die reden otters uitgezet in de Rijnstrangen en niet langs de IJssel.

Landelijke otteronderzoekers schrijven in hun verspreidingsrapportage 2019/2020 over de IJssel: ‘Ook in de uiterwaarden langs de IJssel neemt het aantal dieren stroomopwaarts vanaf Kampen tot nabij Doesburg toe. Rond Doesburg worden sinds 2008 otters in wisselende aantallen waargenomen, die hier tevens de oude IJssel met zijbeken benutten. Dit is momenteel de meest zuidelijke uitloper van de min of meer aaneengesloten populatie.’

Mathiska Lont

Ook Mathiska Lont speurt in haar vrije tijd naar otters langs de IJssel en spreekt over een knipperlichtrelatie tussen de otter en de IJssel. ‘De rivier lijkt vooral doortrekgebied op weg naar weteringen en beken achter de rivierdijk. Wellicht is het gebied door schommelende waterstanden niet aantrekkelijk genoeg voor de otter’, suggereert Mathiska.

In 1988 werd de laatste visotter van ons land doodgereden in Friesland.  In 2002 vond de herintroductie van visotters plaats in de Weerribben. Zes jaar later volgde de eerste melding van een otter langs de IJssel bij Doesburg. Daar bleken zich twee wijfjes te hebben gevestigd. Daar is later een mannetjesotter uitgezet in de hoop dat er jongen zouden komen. Landelijk gaat het de otter voor de wind.

Nachtelijke zwerver

Het rivierengebied biedt voor otters een groot voordeel: Zolang ze in ooibossen struinen, lopen ze geen risico om doodgereden te worden. De nevengeulen van de IJssel zijn tegenwoordig aardig visrijk, zodat otters er aan voedsel kunnen komen. Anderzijds zijn veel natuurlijke uiterwaarden tegenwoordig te open voor de otter. Het open landschap is een eis van Rijkswasterstaat met het oog op hoogwaterveiligheid.

Met een nachtcamera is in 2016 is voor het eerst een struinende otter vastgelegd aan de oever van de IJssel bij Wilsum. 

Otterholt

Otters hebben een actieradius van wel 40 kilometer en zijn alleen honkvast als er sprake is van gezinsuitbreiding. Ze hebben behoefte aan schuilplaatsen waar ze overdag ongestoord kunnen slapen. Zulke otterholts zijn op een paar plekken langs de IJssel gebouwd door vrijwilligers van natuurwerkgroep A Rocha Zwolle. Een otterholt is eigenlijk een mini-blokhut op een stille plek met ruigte aan de waterkant. Dat ziet er zo uit: 

Door vrijwilligers gebouwd otterholt in de moerassen van Windesheim, vlak achter de IJsseldijk.

Stadsgracht Zwolle

Het jaar 2021 is uitgeroepen tot het Jaar van de otter. In de stadsgracht van Zwolle zijn in februari 2021 spelende otters vastgelegd. Deze dieren komen vermoedelijk via de Vecht en het Zwartewater naar de binnenstad:

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom