Maand: mei 2021

‘Historisch moment’: inspraak in Zwolle namens de IJssel als rechtspersoon

Bij een debat in de gemeenteraad van Zwolle over plannen voor een woonwijk naast de IJssel, is voor het eerst namens de rivier gebruik gemaakt van het recht om in te spreken. Een historisch moment, aldus PvdA-raadslid Patty Wolthof.

IJssel-liefhebber Wim Eikelboom vertolkte de rol als ik-persoon van de IJssel. Hij verwees naar het feit dat er in Nieuw-Zeeland, Colombia, India en Ecuador rivieren rechtspersoonlijkheden zijn, met een status die vergelijkbaar is met mensenrechten. Ook in Nederland gaan stemmen op om de Maas tot rechtspersoon te maken. Als vingeroefening voor Nederland gaf Eikelboom vanuit dit perspectief van de IJssel een reactie op het gemeentelijke plan voor herinrichting van het terrein van de voormalige IJsselcentrale.

Dit is de bijdrage van de IJssel:

Ik stroom al heel wat eeuwen langs de grenzen van Gelderland en Overijssel. En ik heb er veel zien veranderen. Ooit waren de IJsseloevers van Zwolle bijna industrieel gebied. Tussen Windesheim en Westenholte rookten wel zeven steenfabrieken, als ik me goed herinner.

In 1955 kwam de IJsselcentrale en was het een komen een gaan van schepen met ladingen steenkool en stookolie, de brandstof om energie op te wekken. 

( Ondertussen is er ook nog een Zwols ziekenhuis naar mij vernoemd. Daar was ik eerlijk gezegd best een beetje trots op, al is dat niet een eigenschap die je van een bescheiden IJssel zou verwachten.)

In Harculo daalde een weldadige rust over het gebied toen de energiecentrale stil viel. Ik zag hoe de slechtvalk jaarlijks broedde in een van de pijpen. Het fabriekscomplex werd afgebroken en er zijn plannen gesmeed voor de toekomst. 

Die toekomst maakt me als rivier bezorgd. Ik zal proberen uit te leggen waarom. De afgelopen 25 jaar zijn mijn oevers en uiterwaarden op veel plekken omgevormd tot natuurgebieden. 

En ik ben er als IJssel trots op om te horen dat riviernatuur tot de rijkste van ons land behoort. Dat wil zeggen: op veel plekken kachelt de natuur achteruit, maar aan mijn boorden gedijen soorten die ik tientallen jaren moest missen: zeearenden, lepelaars, visarenden otters, bevers, stroomdalbloemen en bijzondere vissen. En dat is allemaal dankzij het feit dat ik als rivier schoner werd en meer ruimte heb gekregen om het breed te laten hangen, binnen de dijken uiteraard.

Het geheim van die gigantische riviernatuurrijkdom is dat het landschap waarin ik stroom relatief rustig is. Want ik zie het dagelijks gebeuren: natuur kruipt in de schulp zodra er veel mensen ten tonele verschijnen.

Mag ik een ervaring delen? De afgelopen anderhalf jaar heb ik langs mijn oevers niet vaak zoveel achtergelaten afval gezien. Natuur als beleving klinkt mooi, maar de mens zoekt altijd grenzen op en gaat die het liefst over.

Zwolle wil pal naast me een stedelijke woonwijk bouwen met belevingsnatuur. Belevingsnatuur? Ja dat schijnt natuur waarin de bescherming van dieren en planten moet samengaan met bootjes, wandelaars met honden, picknickende groepen, kunstkijkers en horecabezoekers en evenementen.

Door mijn eeuwenlange 125 kilometer stroomervaring spreek ik liever over een leefbaar landschap. 

Vijfhonderd huizen – met ministens 1200 mensen – bouwen aan mijn waterranden gaat geen leefbaar landschap opleveren; hoe paradijselijk de plaatjes in het plan ook zijn die ik voorbij zie komen. Met die woondichtheden op een kluitje MOET je als bewoner wel je heil zoeken in de natuur. Al die recreatieve bootjes of – nog erger – speedboten en waterscooters die straks op al die strandjes van afgesloten natuurterreinen vertier vinden…..

Ik houd mijn stroom in even als ik hieraan denk. 

Binnenkort maakt Li An Phoa een wandeltocht langs de IJssel om haar ideaal uit te dragen dat we mijn water over 30 jaar kunnen drinken. De wethouder uit Zwolle -die verantwoordelijk is voor de stedelijk ontwikkeling van de stad- liet zich een poosje geleden ontvallen dat hij onder de indruk is van haar idealen. Maar die lijken op gespannen voet te staan met de plannen die Zwolle nu heeft om de IJsselzone stedelijk te annexeren.

Zwartewaterstad Zwolle pronkt ermee dat ze landelijk koploper zijn met het verbeteren van biodiversiteit. Daarom heeft Zwolle zich aangesloten bij het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Dat plan noemt vijf succesfactoren waarvan ik er drie mis in het plan voor Harculo, namelijk: draagvlak en gedeelde waarden, stimulerende en coherente wet- en regelgeving, en gebiedsgerichte samenwerking tussen alle grondgebruikers in een regio (dat is dus echt wat anders dan aan de leidband lopen van projectontwikkelaars).

Dat geldt ook voor de natuurbeschermingsregels die geleden in het grootste deel van mijn oevers. Let wel: NatuurBESCHERMING is daarin uitgangspunt en niet het leefbaar en toegankelijk maken van natuur, zoals ik lees in uw gebiedsvisie. Bouwen in en bij Natura2000 gebieden is alleen mogelijk als er ‘dwingende redenen van groot openbaar belang zijn’. Dat zie ik niet aangetoond in uw gebiedsvisie voor Harculo. 

De huidige havens en uiterwaarden kennen nog geen hoge natuurwaarden, lees ik in de plannen. Nee, dat vind ik niet zo gek als in deze gebieden nog geen ingrepen zijn gedaan om de natuur meer kansen te geven, zoals wel op andere plekken langs mijn oevers is gebeurd de afgelopen jaren. 

Elders langs de IJssel -in Zalk en Cortenoever bijvoorbeeld- wordt volgend jaar de natuur verbeterd, zonder koppeling aan bouwprojecten. Dus dat is geen vereiste om de biodiversiteit te verbeteren. 

Als IJssel stroom ik al eeuwen met veel plezier langs Zwolle. Ik zie de stad in de verte uitdijen; ik zie ambitieuze wethouders; ik zien kunstenaars die zichzelf graag op de kaart zetten; ik zie een groene boulevard waar koeien grazen, zwarte sterns dansen, otters en bevers hun plek vinden. En ik zie mensen uit de stad wandelend of per fiets van mijn landschap komen genieten. Dat is het karakter van Zwolle en de IJssel.

Harculo herontwikkelen tot een culturele broedplaats met een bescheiden horeca- en woonbestemming, daar is veel voor te zeggen. 

Maar tart niet de grenzen van wetten die zijn bedacht om de charme en de rijkdom van mij als rivier te beschermen en voor de toekomst te behouden.

Ik wens u daarom wijsheid in uw beraadslagingen. En mocht u er niet uit komen: een wandeling langs mijn rustieke oevers kan helpen om uw gedachten een beetje op te schudden. 

Was getekend, Isala … eh … IJssel

De uitkomst van het raadsdebat is dat het plan om 500 tot 550 huizen te bouwen wordt doorgezet vanwege de druk van de tekorten aan huizen op de woningmarkt. De meerderheid van de gemeenteraad neemt een slag om de arm als het gaat om de recreatieve plannen die gekoppeld zijn aan de rivierwijk: een haven, wandelpaden en horeca. Wethouder Ed Anker geeft aan dat natuur leidend is bij opstelling van een stedenbouwkundig ontwikkelingsplan waarin ook recreatieve faciliteiten worden uitgewerkt. De raad wil zo min mogelijk impact van recreatie zien op de Natura 2000-gebieden langs de IJssel in Zwolle.

De formele beslissing over de gebiedsvisie IJsselcentrale vindt plaats in juli 2021.

Plastic drijfvuil vanger in IJssel bij Zwolle

In de IJssel bij Zwolle komt in juni een plastic vanger waarmee drijvend zwerfvuil uit de rivier wordt gehaald.

Het gaat om een 80 meter lange vangarm die een jaar lang in de buitenbocht wordt geplaatst ter hoogte van het terrein van de afgebroken IJsselcentrale Harculo. Op deze plek:

Eerder zijn bij Kampen proeven gedaan met een bubbelscherm om meedrijvend plastic uit de rivier te halen. Rijkswaterstaat vond het systeem te duur, waardoor het niet in gebruik is genomen.

De nieuwe proef in Zwolle wordt mogelijk gemaakt door provincie Overijssel, gemeente Zwolle, Engie en Waterschap Drents Overijsselse Delta. De provincie steekt 125.000 euro in het project. Het is onbekend wat de overige partners financieel bijdragen.

Gek genoeg doet Rijkswaterstaat niet mee, terwijl die eigenaar is van de IJssel en een programma heeft om de rivieren schoner te maken.

Het vangsysteem is van Clear Rivers. Deze non-profit organisatie werkt op enkele plekken in het land met plasticvangers, ondermeer in de Wilhelminahaven in Schiedam en in de Rotterdamse Schie. Het gaat om een keerscherm dat vooral plastic vangt aan het wateroppervlakte. Zo verhindert ClearRivers dat plastic afval en ander zwerfvuil naar het IJsselmeer stroomt en uiteindelijk in de Noordzee terecht komt. Plastics die onder de oppervlakte stromen, worden niet verwijderd door dit systeem.

De scheepvaart ondervindt geen hinder van het systeem, omdat het buiten de vaargeul ligt.

Schone IJsseloevers

Van het plastic dat uit de IJssel wordt gehaald, wil Clear Rivers nuttige producten maken. Het is nog niet bekend hoe het plastic wordt hergebruikt en welke hoeveelheden plastics worden verwacht. Studenten van Windesheim en scholieren worden bij het project betrokken om ideeën hiervoor te ontwikkelen.

Educatie en bewustwording zijn belangrijke onderdelen van deze proef, benadrukt de provincie. Ook wordt Clear Rivers geacht samen te werken met bestaande initiatieven voor een schone IJssel.

In Zwolle zijn er diverse initiatieven om zwerfvuil te rapen langs IJsseloevers. Met enige regelmaat organiseert werkgroep A Rocha een opruimactie met vrijwilligers onder de vlag van ‘Schone IJsseloevers’. En Schone Rivieren is ook actief.

Het plastic zwerfvuil in de IJssel is overigens de afgelopen jaren flink afgenomen. Dat blijkt uit cijfers van het waterschap die na hoog water de achterblijvende rommel opruimt.

Recent was er een ernstige vervuiling met kleine plastic korrels in de IJssel. Ook elders langs de IJssel zijn plannen voor het opvissen van plastic zwerfvuil voor nuttige toepassingen, zoals het maken van kleding.

Waarom woonwijk aan IJssel in Zwolle botst met natuur

Het gemeentebestuur van Zwolle heeft bruisende plannen om een woonwijk te bouwen aan de rivierdijk langs de IJssel, op het terrein van de voormalige IJsselcentrale. Dat staat op gespannen voet met bescherming van natuurwaarden. 

Het moet een wijk worden met minstens 500 huizen, pal achter de dijk van de uiterwaarden van Harculo. Die uiterwaarden en twee havens zijn Natura 2000-gebied, waar de natuur voorrang heeft en bescherming verdient.

Dit zijn impressies van de gemeente Zwolle van hoe het eruit moet gaan zien:

Als IJssel- en natuurliefhebber en inwoner van Zwolle plaats ik vijf kanttekeningen bij de plannen: 

  1. De plannen ademen planologische greenwash-marketing. Dat wil zeggen: alles is ernaartoe geschreven dat de wijk duurzaam, groen en natuurvriendelijk is. Door deze woorden en beelden te gebruiken wordt stedelijke ontwikkeling onschuldiger gemaakt en wordt de suggestie gewekt dat de impact op natuur meevalt. Uiteenlopende belangen worden als het ware in elkaar geschreven. Mooie plaatjes suggereren een bijna paradijselijke werkelijkheid waarin visarenden vliegen boven een woonwijk. Woningbouw heet ‘natuurinclusieve bouw’ en jachthavens worden omgedoopt tot ‘natuurhavens’ (nu heten ze nog kolenhaven en materieelhaven).

2. Zwolle stelt dat de bouwplannen de natuur versterken in plaats van dat het ten koste gaat van natuur. Dat is een aanname die niet is onderzocht. De impact van minimaal 500 woningen en ministens 1500 mensen die daarin gaan wonen -plus hun honden en hun recreatieve bootjes- gaat hoe dan ook nadelige impact krijgen op het IJssellandschap. Stedelijke ontwikkeling die goed is voor de natuur is een tegenstrijdigheid en geen win-win-situatie, zoals Zwolle suggereert. Natuur is in de eerste plaats gebaat bij rust. 

Een van de havens van voormalige IJsselcentrale die in plannen wordt omgedoopt tot ‘natuurhaven’. Deze plek is Natura 2000-gebied.

3. Niet bescherming, maar het ‘beleefbaar maken’ van het landschap is voor het gemeentebestuur van Zwolle uitgangspunt. ‘Zo maken we een aantrekkelijke stadsrand en een nieuwe gezicht van Zwolle aan de IJssel’ schrijft het college.

Dat beleefbaar maken staat op gespannen voet met natuurbescherming. Maar Zwolle gelooft dat vervlechting mogelijk is. Als voorbeeld wordt genoemd dat bij de ontwikkeling van ‘beide havens de natuur de vrije hand krijgt, zodat er meer ruimte is voor doelsoorten die bij Natura 2000-gebied Rijntakken hoort.’ Doelsoorten zijn beschermde en bedreigde diersoorten die als kansrijk worden genoemd in de Natura 2000- gebiedsplannen voor de IJssel. Bijvoorbeeld blauwborst, kwartelkoning, zwarte stern, grote karekiet, woudaap en porseleinhoen. Dat zijn soorten die gevoelig zijn voor verstoring door mensen.  

Citaat uit het plan:

4. Zwolle rechtvaardigt de bouwplannen langs de IJssel onder het motto: we komen huizen tekort in Zwolle dus we moeten hier wel bouwen. Het natuurbeschermingsrecht staat alleen bouwplannen toe in en bij Natura 2000-gebieden als er sprake is van ‘dwingende redenen van groot openbaar belang’. Pas als is aangetoond dat er geen alternatieve oplossingen of plekken zijn, dan kan er sprake zijn van een bouwplan. Heeft Zwolle aan deze eis voldaan?

De twee uitstulpingen rechts onderin zijn de havens van de Harculo-centrale; net als de uiterwaarden Natura 2000-gebied.

5. Zwolle mist totaal-visie op natuurwaarden en bouwen, beschermen en recreëren in het buitengebied van de stad en op de IJsselvallei. Dat leidt tot een zekere willekeur bij het ontwikkelen van plannen. Eerder dit jaar legde de Zwolse senator Margriet Meindertsma – oud-wethouder in Zwolle – hier de vinger bij. Zij waarschuwde in een interview met RTV-Oost dat projectontwikkelaars daardoor kansen grijpen. Dat zie je gebeuren in het plan voor het Harculo-terrein aan de IJssel, waarin Engie en een projectontwikkelaar een leidende rol spelen.

Op twitter plaatste ik een samenvatting van deze kanttekeningen. Daar kwam veel bijval op. De berichten zijn ruim 32.000 keer bekeken.

De gemeenteraad van Zwolle neemt op 31 mei een beslissing over vervolgstappen voor een woonwijk langs de IJssel op basis van een opgestelde gebiedsvisie. Die visie is hier te lezen. Als deze visie wordt vastgesteld door de gemeenteraad begint een procedure voor wijziging van het bestemmingsplan. In dit traject is telkens inspraak mogelijk door burgers en belanghebbenden.

Eerder publiceerde ik een verhaal waarin ik de stedelijke drang van Zwolle richting IJssel in een historische context zet.  

UPDATE 26 mei:

Stedebouwkundige Henk Snel van gemeente Zwolle deelt een toekomstbeeld van Zwolle uit de aangepaste Omgevingsvisie. Daarin staat de woonwijk aan de IJssel al ingetekend als voldongen feit, inclusief een zogeheten ‘stadsstraat’ die de wijk met de binnenstad van Zwolle moet verbinden:

Complimenten voor maaien bloemrijke rivierdijken

Het waterschap krijgt vaak kritiek op het maaien van dijken met bloeiende bloemen. Onterecht, zegt Theo de Kogel, botanisch onderzoeker en kenner van dijkflora, in de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Theo maakt graag complimenten aan het waterschap Drents Overijsselse Delta voor de wijze waarop de IJsseldijken worden beheerd. ‘Dat doen ze heel goed. De dijken worden steeds bloemrijker. In mei beginnen ze met maaien en ze laten hier en daar stukjes staan.’ De Zwolse planten-expert legt graag uit waarom hij het dijkbeheer waardeert.

Stroomdalflora

‘De rivier neemt zaden mee van planten uit de Alpen die zich bij ons vestigen. Dat noemen we stroomdalflora. Vanouds komt dat voor op rivierduinen en zandruggen langs de oevers, omdat die qua biotoop lijken op glooiende en droge berghellingen. In de loop van de tijd is veel stroomdalflora opgeschoven naar dijktaluds.’ Theo noemt soorten als karwijvarkenskervel, kleine pimpernel, geel walstro, zachte haver en sikkelklaver.

Waterschappen kiezen ervoor om dijken niet te bemesten. ‘Kruidenrijke begroeiing zorgt voor meer stevigheid van de dijk dan een grasmat. Verschraling zorgt voor bloemrijke dijken, maar dat heeft wel tijd nodig. Het duurt zo’n twintig tot dertig jaar voordat een dijk verschraald is en bijzondere plantensoorten zich er vestigen. Voorwaarde is wel dat de bovenlaag bestaat uit niet al te zware klei.’ 

Weerstand

Het maaien van bloeiende dijken roept elk jaar veel weerstand op, met name omdat bijen de dupe zouden worden. Maar het is juist goed voor de planten, zegt Theo de Kogel. ‘Je krijgt een tweede bloei in augustus. En je voldoet aan oud-boerenbeheer. Als je in Zwitserland op vakantie gaat, zie je dat in volle bloei de weides worden gemaaid. Dat levert het beste hooi op voor de boer. Maar dat is tegelijk de reden dat zulke weides er nog zijn. Zolang je maar randjes laat staan om zaad te produceren. Ik ben heel blij met het beheer van het waterschap. Ze moeten zich niet teveel aantrekken van alle bijen-mensen.’

Waterschap Drents Overijsselse Delta begint jaarlijks rond 5 mei met het maaien van de IJsseldijken. Dat gebeurt onder het motto ‘ecologisch maaien’, waarbij stukken blijven staan.

Steeds meer waterschappen leggen aan het publiek uit waarom vroeg maaien van dijken belangrijk is voor de instandhouding van bloemen:

Beluister het verhaal van Theo de Kogel in de podcast Rivierverhalen over de IJssel:

Contactgegevens: Wim Eikelboom