Voerman: weergaloze wolkenkunstenaar met weerbarstig karakter

‘Gevangen in een paradijs’ heet het boek dat Peter Voerman samenstelde over zijn familiegeschiedenis. Het geeft een boeiend beeld van het weerbarstige karakter van zijn overgrootvader, de bekende IJsselschilder Jan Voerman (1857 Kampen -1941 Hattem). Een paar anekdotes die me opvallen in het boek.

Tijdens zijn studies aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Amsterdam en Antwerpen, keerde boerenzoon Jan Voerman elke zomer terug naar zijn geboorteplaats Kampen om te schilderen waar hij van hield: het grazende vee in de wei, vergezichten van de IJssel en het boerenleven. Het bleef zijn leven lang het thema waar hij altijd naar terugkeerde.

Vermogende inwoner Hattem

In 1886 kreeg Voerman zijn eerste bekroning als kunstschilder. Hij won de Willink van Collenprijs met een schilderij met de titel ‘vee in de weide bij Hattem’. Voerman was dolblij met het bijbehorende prijzengeld van 700 gulden. ‘Zevenhonderd gulden! Dat is veertienhonderd biefstukken’, was zijn reactie toen hij hoorde dat hij als armlastige beginnende kunstenaar deze prijs had gewonnen. Het werk is in bezit gekomen van het Stedelijk Museum Amsterdam

Omdat schilderijen van Voerman werden verkocht via een Amsterdamse galerie (kunsthandel Buffa), kon de IJsselschilder in zijn latere leven uitstekend leven van zijn werk. Rond 1895 hoorde Voerman zelfs bij de vijf meest vermogende inwoners van Hattem, met een gemiddeld jaarinkomen van 2800 gulden. Hij bouwde een groot huis aan de Gelderse dijk en kocht land in de uiterwaarden waarop zijn eigen koeien graasden. Voerman had zelfs een eigen boerenknecht in dienst. 

Koeien in Voerman landschap
Blaarkopkoeien in Voerman-landschap met vlammende avondlucht. (Foto: Wim Eikelboom)

‘In de verte lag Zwolle, je zag de Peperbus, maar de rivier net niet. Wel de schepen. In de wei van de uiterwaarden liepen de koeien, het roodbruine IJssel-slag. Aan het eind van het land was de steenoven. Soms klonk een stoot van een hoorn van een schip dat door de brug moest.’ Zo beschrijft Jan Voerman junior het uitzicht uit het ouderlijk huis aan de Gelderse Dijk rond 1910.

Schildershutje

De plaatselijke timmerman Ten Have bouwde voor Voerman een schildershutje op palen. Hij plaatste het op zijn eigen weiland in de uiterwaarden in het uitzicht van zijn huis aan de Geldersedijk. Met hoogwater liet hij zich naar zijn hutje varen en schilderde dan gezichten op Hattem. Vaak leek het dan alsof het water van de IJssel tot aan de stadsrand van Hattem stond. Dat was de verbeelding die Voerman toepaste.

Voerman zicht op Hattem
Zicht op Hattem aan de IJssel met hoog water. (Bron: Simonis & Buunk)

Het schildershutje onderstreepte zijn voorkeur voor leven en werken in afzondering. Van het schildershutje op palen in de uiterwaarden zijn helaas geen afbeeldingen bewaard gebleven.

Gecompliceerd karakter

Voerman senior had een ‘gecompliceerd karakter’, aldus Peter Voerman in ‘Gevangen in een paradijs’. Hij was een eenzelvige, introverte, teruggetrokken man met wie je moeilijk contact maakte, concludeert de achterkleinzoon. ‘Voor de buitenwereld was hij een begenadigd kunstenaar, eigenzinnig, wereldvreemd, maar ook gevoelig en op zijn manier zorgzaam voor zijn gezin. Maar voor mensen buiten zijn beperkte kring was hij anders: achterdochtig, afstandelijk, neerbuigend bijna en zuinig, soms op het gierige af.’

Peter Voerman: ‘Ik realiseer me dat mijn overgrootvader tot aan zijn dood een geïsoleerd bestaan leidde. Zijn eenzame jeugd had diepe sporen nagelaten. Hij was ervan overtuigd dat invloeden van buiten zijn wereldbeeld alleen maar konden vertroebelen.’  

Voermanmuseum

Het Voermanmuseum in Hattem opende in 1984 de deuren. Het museum kent een zeer moeizame aanloop. Aanvankelijk zou Voerman-verzamelaar Henk van Ulsen zijn collectie beschikbaar stellen. Maar hij trok dit terug omdat hij er moeite had dat in hetzelfde pand ook werk van Anton Pieck te zien was. Voor die kunstenaar haalde Van Ulsen zijn neus op. ‘Persoonlijk ben ik er absoluut en principieel tegen om uit mijn eigen collectie enig werk van Jan Voerman sr af te staan’, schreef hij aan de oprichters van het museum. Hij voorspelde dat het Voermanmuseum ‘wat Hattem betreft een onvermijdelijke flop’ zou worden. Het Voermanmuseum trekt tegenwoordig ruim 40.000 bezoekers per jaar en staat sinds 2021 op eigen benen als ‘Voerman Stadmuseum Hattem’ 

Voerman Struinpad

Het boek ‘Gevangen in een paradijs’ opent met een ode aan het Voerman wandelpad langs de IJssel in Zwolle. ‘Daar loopt het Voerman Struinpad langs de oevers van de rivier. Ergens langs het pad is een levensgrote lijst geplaatst, waardoor je als een schilderij de IJssel en de luchten kunt zien. Precies zoals mijn overgrootvader het heeft beleefd en gevoeld.’

Wim Eikelboom – bedenker van het Voerman Struinpad – kreeg hierom een van de eerste exemplaren van het boek uitgereikt door Peter Voerman. Wim Eikelboom: ‘Als bedenker van het Voerman Struinpad, ben ik blij dat ik er een bijdrage aan mag leveren om de bekendheid aan het vakmanschap van Voerman levend te houden bij het publiek.’

‘Gevangen in een paradijs – over vader en zoon Voerman, schilders van IJssel tot Verkade’ is geschreven door Kees Opmeer in samenwerking met Peter Voerman en Tijs Voerman. Het is een uitgave van Stichting Cultuurfilms Drenthe.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom