Hoenwaard wil géén ooibos maar wél weidevogels

De Hoenwaard, de oude uiterwaard tussen de IJssel en het stadje Hattem, krijgt meer natuur. Maar plannen voor aanplant van een groot ooibos zijn geschrapt onder druk van boeren en bewoners, die liever weidevogels willen.

Het is sinds 1401 al in gebruik als weidegebied van boeren uit Hattem: de Hoenwaard, ook wel Homoet genoemd. In de IJssel-uiterwaard van 300 hectare liepen eeuwenlang elke zomer gemiddeld 250 koeien en kalveren. De gemeenschappelijke weide stopte in 1974, maar nog altijd is de Hoenwaard overwegend boerenland.

Hoenwaard gezien vanaf de brug bij Hattem. Rechts het Apeldoorns kanaal met recreatiebedrijf Vadesto.

Sinds 1953 staan er ook boerderijen in de Hoenwaard. Het betrof boeren die vanuit de binnenstad van Hattem naar de oevers van de IJssel verhuisden. Ze vestigden zich op oude rivierduinen, die droog blijven als de rivier buiten de oevers treedt.

Oude kaart uit 1630 waarop de Hoenwaard staat afgebeeld: ten zuidwesten van het vestingstadje Hattem (Bron: Atlas van de IJssel)

Bloemrijke weides

De Hoenwaard is aangewezen als Natura 2000-gebied. Daarom is gekeken welke natuurwinst er te behalen valt in dit binnendijkse polderlandschap. Het Beheerplan Natura 2000 Rijntakken vindt de volgende natuurtypen voor de Hoenwaard kansrijk: stroomdalgrasland, kievitsbloemenhooiland en hardhoutooibos. Als doelsoorten worden genoemd: zwarte stern, porseleinhoen en krabbescheer (een schaarse moerasplant).

Na vijf jaar overleg is er in juli 2021 een bestuurlijk besluit genomen over herinrichting van de Hoenwaard. De uitkomst is dat boeren de belangrijkste beheerders blijven van de uiterwaarden. 

Het devies van het plan ‘Hoenwaard 2030’ luidt: Boeren en ondernemen met aandacht voor water, natuur en cultuurhistorie. Boeren worden niet gedwongen om natuurinclusief hun bedrijf te gaan beoefenen, maar ze worden er wel met zachte hand toe aangemoedigd. De Hoenwaard moet een aantrekkelijk gebied worden voor weidevogels en ‘bloemrijke weides’. Alles op basis van vrijwilligheid. Zoals het plan stelt: ‘Agrarisch gebruik van de uiterwaarden en de Homoet is een belangrijk uitgangspunt.’

IJsselschilder Jan Voerman uit Hattem schilderde veel koeien in de Hoenwaard. Op dit schilderij zijn glooiingen te zien van rivierduinen. (Bron: ‘Gevangen in een paradijs’ van Peter Voerman)

Uitbreiding ooibos in uiterwaarden

Een natuuringreep in de Hoenwaard waarover lang is gesteggeld, is de aanplant van een hardhout ooibos op oeverwallen. Dat is een uiterwaardenbos met eiken, iepen en essen dat niet onderloopt bij hoog water in de rivier. Zulk hardhout ooibos is zeldzaam langs de IJssel. De Hoenwaard is er geschikt voor door de aanwezigheid van rivierduinen.

Bedoeling was om 26 hectare ooibos te planten ter hoogte van het Kromholt. Maar het bosplan stuitte op bezwaren van boeren en bewoners die de Hoenwaard graag open willen houden.

Door inwoners van de Hoenwaard is een lobby gevoerd tegen het bos en voor meer plasdras-weilanden in aansluiting op het naastgelegen Wapenveldse Broek, waar succesvolle weidevogelgebieden zijn aangelegd. Ook in de Hoenwaard is al een plasdras-weiland ingericht voor weidevogels. Met name de kievit, tureluur, grutto en wulp hebben hier een relatief goed broedsucces. Boeren krijgen voor weidevogelbeheer een financiële vergoeding van de provincie Gelderland.

‘Er valt weidevogel-winst te halen’

Cor Heidenrijk schreef namens coöperatief agrarisch natuurcollectief Veluwe en de agrarische natuurvereniging VeluweIJsselzoom een alternatief plan, waarin uitbreiding van het weidevogelbeheer in de Hoenwaard centraal staat ten koste van ooibos. Het plan overtuigde de provincie Gelderland.

‘In alle natuurplannen die er lagen waren de weidevogels compleet vergeten. Daarom zijn wij met een alternatief plan gekomen. We zien de weidevogels in de Hoenwaarde toenemen. Dat zou je teniet doen als je investeert in een ooibos’, zegt Heidenrijk.

‘Met het juiste beheer en inrichting is in de Hoenwaard nog veel weidevogel-winst te behalen. De belangrijkste zaken hierin zijn: openheid van het gebied vergroten; het handhaven van het huidige predatiebeheer met schrikdraad, camera’s en vossenval; het verbeteren van het mozaïek door agrarische activiteiten verder aan te passen aan weidevogelbeheer’, aldus Heidenrijk. 

Geringe bijplant bos

Er komt wel uitbreiding van ooibos, maar het is gehalveerd in vergelijking met wat aanvankelijk de bedoeling was. Het bos wordt nu aangeplant bij bestaande bospercelen richting Wapenveld, in de buurt van het Kloosterbos.

Op deze zes hoger gelegen plekken in de Hoenwaard wordt zogeheten hardhout ooibos bijgeplant. Het gaat om bestaande bospercelen die worden uitgebreid met loofbos. (Bron: Hoenwaard 2030)

Meestromende watergeul

De Hoenwaard krijgt ook – parallel de rivieroever – een natuurgeul, waarin het hele jaar water stroomt uit de IJssel en enkele kilometers verder ook weer in de IJssel. Dat gebeurt ter hoogte van de Ankskolk.

Ook elders in het gebied komt een extra geultje, aangetakt op een oude zandwinplas. De geulen hebben als doel om het waterleven te verbeteren (paaiplek voor vissen bijvoorbeeld en komst grote modderkruiper), maar ook om het water minder hoog te laten stijgen als de IJssel buiten de oevers treedt. Deze ingrepen vinden plaats onder de vlag van Kaderrichtlijn Water, een Europese aanpak om de ecologische kwaliteit van het waterleven in de rivier te verbeteren. 

Tekening van de geul die rechts onderin beeld zou moeten instromen en links bovenin – ter hoogte van het Kleine Veer – weer uitstromen. Links bovenin beeld is een recreatiestrandje ingetekend. (Bron: Hoenwaard 2030)

Nadeel van de geul: het is straks niet meer mogelijk om vanaf de veerstoep van het Kleine Veer stroomopwaarts langs de IJssel te wandelen.

Recreatiestrandje

Ter hoogte van het Kleine Veer in Hattem moet een ligweide en een strandje komen. Niet aan de IJsseloever (Rijkswaterstaat vindt zwemmen in de rivier gevaarlijk), maar in de uiterwaarden. 

Wethouder Auke Schipper zegt dat het plan ‘Hoenwaard 2030’ ervoor zorgt dat er ‘ruimte is voor het water, versterking van kades om overstromingen te beperken, behoud van biodiversiteit en ontwikkelruimte voor agrariërs in het gebied.’ Schipper is met name blij dat de recreatieve functie van de Hoenwaard een boost krijgt.

Er is een online kaart gemaakt waarin alle plannen voor de Hoenwaard worden toegelicht.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom