Luchtfietsen nu het nog kan: graaf kanaal naast de IJssel

Het graven van een kanaal evenwijdig aan de IJssel kan een oplossing bieden voor alle problemen waarmee de rivier nu en in de toekomst te kampen heeft als gevolg van klimaatverandering. Dat stelt Cas Goselink voor in zijn afstudeeronderzoek aan de Technische Universiteit Delft. 

Tekst en beeld: Wim Eikelboom

‘We hebben nu nog tijd om na te denken over varianten om onze rivieren beter voor te bereiden op klimaatverandering. Daarom zeg ik: laten we luchtfietsen nu het nog kan’, aldus Cas. Hij noemt zijn idee om een kanaal te graven langs de IJssel ‘een gedachtenexperiment dat mensen aan het denken zet.’

Verhaal gaat verder onder de foto:

De 127 kilometer lange IJssel heeft verschillende functies. Het moet ervoor zorgen dat rivierwater dat ons land binnen komt zo snel en veilig mogelijk naar de zee en het IJsselmeer wordt afgevoerd; het dient als route voor de binnenvaart; het speelt een rol als leverancier om de watervoorraad in het IJsselmeer op peil te houden en de IJssel-uiterwaarden vormen belangrijke waardevolle natuurgebieden. Die functies zijn soms lastig te combineren. Beleidsvoornemens voor meer natuur, verdragen zich vaak niet met strenge eisen aan hoogwaterveiligheid.

Binnenvaart

Voor de beroepsvaart is de IJssel steeds meer een problematische rivier aan het worden, omdat er verzanding optreedt in bochten, de waterstanden nogal wisselen en de rivierbodem slijt. In de zomer van 2018 kwam de binnenvaart in problemen door een extreem lage rivierstand. Om de IJssel bevaarbaar te houden is het nodig om de rivier op veel plekken twee keer per jaar te baggeren. Dat is duur. En de toekomst van de IJssel als scheepvaartrivier is ongewis door de klimaatverandering.

Verhaal gaat verder onder de foto:

IJssel als natuurrivier

Cas Goselink – inmiddels afgestudeerd stedebouwkundig ingenieur aan de Technische Universiteit Delft – gebruikt deze optelsom van problemen om er een creatieve oplossing voor te zoeken. Zijn stelling luidt: ‘De huidige benadering van klimaatadaptatiestrategieën voor rivieren is gericht op het accommoderen van alle functionaliteiten van rivieren in één enkele rivierbedding, maar loopt tegen de beperkingen van een geïntegreerd ruimtelijk systeem aan.’ Anders gezegd: We willen een meer natuurlijke rivier en we willen scheepvaart en die twee gaan in de toekomst moeilijk samen.

Daarom stelt hij voor om een nieuwe waterweg langs de IJssel te maken: een IJsselkanaal als ‘snelweg’ voor de scheepvaart en om de waterhuishouding op peil te houden. Het kanaal kan dienen als bypass bij extreem hoog water. Met de rode markeringslijn heeft hij het IJsselkanaal ingetekend van Westervoort, via Fortmond naar Kampen:

Verhaal gaat verder onder de afbeelding:

Daarnaast ziet hij voor de toekomst de huidige rivier als een kronkelende IJssel waarin de natuur meer z’n gang kan gaan, gecombineerd met recreatie. Goselink: ‘Zo kan de IJssel weer een natuurlijker rivier zijn, die meer ruimte krijgt om z’n eigen weg te zoeken’

Zijn plan heet: een stedenbouwkundige herconceptualisatie van waterbeheer in het antropogene rivierlandschap van de IJssel. Goselink heeft zijn studie verricht voor de onderzoeksgroep Delta Urbanism van de Faculteit Bouwkunde, die zich richt op de relatie tussen natuur, cultuur en (geo)politiek, specifiek in relatie tot riviergebieden.

Apeldoorns Kanaal

Het idee van Goselink is een variant op een plan van tweehonderd jaar geleden. In 1821 ontwierpen ingenieurs een compleet omleidingskanaal om het water van van de IJssel en de Nederrijn op een andere manier af te voeren, zodat de risico’s op overstromingen zouden verminderen. De kaart van dit ontwerp is opgenomen in de Atlas van de IJssel. Omdat het plan te kostbaar bleek, is het er nooit van gekomen. 

Gele lijn is voorgesteld IJsselkanaal in 1821. Bron: Atlas van de IJssel

Naderhand kreeg Apeldoorn wel een kanaal, om de Veluwse plaats aan te sluiten op het riviersysteem. In zekere zin was het kanaal van Apeldoorn naar Hattem een bypass langs de IJssel en kon de scheepvaart hier vertrouwen op een vaste vaardiepte. Na 1955 verdween de scheepvaart door het Apeldoorns kanaal nagenoeg, door de opkomst van het wegvervoer en omdat de IJssel een diepere vaargeul kreeg.

Bochten uit de rivier halen

Rond 1850 is nog een plan geopperd om de IJssel te kanaliseren door alle bochten eruit te halen en de rivier in strakke oevers vast te leggen. De beroepsvaart was hier groot voorstander van. Maar ook dit strandde op de hoge kosten (circa 200 miljoen gulden).

Dit zijn twee voorstellen uit 1830 om bochten uit de IJssel te halen bij Zalk (links) en bij Fortmond (rechts). Het is er gelukkig nooit van gekomen. (bron: Atlas van de IJssel):

Gedachtenexperiment

Hoewel Goselink zijn plan voor een IJsselkanaal ‘een levensvatbaar resultaat van een integrale aanpak’ noemt, doet hij geen uitspraken over de kosten ervan. Daarmee is de realistische haalbaarheid ervan zeer ongewis. Maar dat is wat hem betreft geen probleem. ‘Mijn onderzoek is geen haalbaarheidsstudie, maar een gedachtenexperiment. Ik wil aan het denken zetten en discussie aanzwengelen hoe we de IJssel beter kunnen voorbereiden op de klimaatverandering die ons te wachten staat.’

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom