Meer kansen voor nieuw ooibos langs rivieren dan gedacht

Langs onze grote rivieren zijn meer kansen voor uitbreiding van het areaal ooibos dan de huidige strikte rivierkundige normen van Rijkswaterstaat doen vermoeden.  

Tekst en foto's: Wim Eikelboom - Rivierverhalen

Dat stelt de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren in een brochure over ooibossen in Nederland. Het pleidooi sluit aan bij de oproep van het Wereld Natuur Fonds om meer rivierbos mogelijk te maken.

Het Wereld Natuur Fonds vraagt de ministeries van landbouw, natuur en voedselkwaliteit en van infrastructuur en waterstaat om hun nek uit steken, zodat er meer ooibos kan komen langs de rivieren. Door de dijken wat robuuster te maken bij de komende dijkversterkingen, is volgens het Wereld Natuur Fonds honderden hectare extra ooibos mogelijk zonder risico’s voor hoogwaterveiligheid. 

Ooibos gedijt het beste in lage uiterwaarden, met relatief natte bodem.

Haat-liefde-verhouding

Ooibossen zijn de meest natuurlijke bossen die ons land kent. Ze ontstaan vanzelf in uiterwaarden van rivieren, door zelfzaaiende wilgen en populieren. Rivierbossen zijn ecologisch zeer waardevol vanwege hun wildernis-karakter. Ongeveer zes procent van de rivieroevers is nu bedekt met ooibos. Het gaat om een kleine 3500 hectare. 

Als rivierbeheerder heeft Rijkswaterstaat een haat-liefde-verhouding met ooibos. Rijkswaterstaat stelt dat bossen in uiterwaarden voor een opstuwend effect zorgen als de rivieren buiten hun oevers treden. Dat kan leiden tot risicovolle druk op onze rivierdijken. Vandaar dat opkomend rivierbos met hand en tand wordt bestreden. Het leidt ertoe dat het areaal ooibos in ons land de afgelopen jaren niet is gegroeid. 

Jonge boompjes verwijderen

De stroombaan van de rivier moet zoveel mogelijk onbegroeid blijven omwille van de hoogwaterveiligheid, vindt Rijkswaterstaat. Jonge wilgenbosjes worden daarom verwijderd. Terreinbeheerders die ze toch laten staan, krijgen het aan de stok met Rijkswaterstaat. In de zogeheten Vegetatielegger heeft Rijkswaterstaat nauwkeurig aangegeven waar een bosje, struikgewas of struweel mag staan en waar niet. Voor spontaan bos is geen plek. 

Stelselmatig verwijderen van spontaan bos staat op gespannen voet met het uitgangspunt dat er langs de rivieren ruimte moet zijn voor dynamische riviernatuur, waarin natuur de vrije hand krijgt om zich te ontwikkelen. Ook kent Nederland de Europese verplichting om meer ooibos te realiseren. En de Bossenstrategie van de rijksoverheid zegt dat meer ooibos gewenst is. Rivierkundige belangen winnen het nu van natuurbelangen. Dat leidt regelmatig tot spanning tussen Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Rijkswaterstaat. 

Nieuwe ooibossen

“Dit is één van de redenen geweest om een online afwegingskader te laten ontwikkelen, dat gebruikt kan worden om keuzes te maken voor nieuwe ooiboslocatie”, schrijven experts van het Kennisnetwerk Ontwikkeling, Beheer en Natuurwaliteit (OBN) in een brochure over ooibos. Zij noemen de ontwikkeling van ooibos ‘complex’, ook omdat het soms landschappelijke weerstand oproept bij mensen die liever een open rivierlandschap zien. 

Volgens de experts van het Kennisnetwerk OBN is er een aantal riviertrajecten waar relatief goede kansen bestaan voor meer ooibos, omdat er rivierkundige ruimte aanwezig is. Zijn noemen de Bedijkte Maas, de zuidelijke IJssel en de Biesbosch. Maar ook langs de hele Limburgse Maas liggen relatief grote stroomluwe delen buiten de directe stroombaan. Voor de Gelderse Poort is berekend dat er 115 hectare extra ooibos bij kan als er dwarskades, zomerdijkjes en grondbulten worden verwijderd uit de uiterwaarden.

Eiken in een rivierbos bij hoog water.

Maak dijken robuuster

Het Wereld Natuur Fonds bepleit ruimte voor meer bos door de dijkenbouwers aan te moedigen om robuustere dijken te maken in het huidige Hoogwaterbeschermingsprogamma. De komende jaren gaat 600 kilometer rivierdijken op de schop. Als die dijken wat steviger worden dan voorgenomen, kunnen ze ook de extra opstuwing aan waarvoor nieuw ooibos zorgt. Verticale ruimte voor riviernatuur, wordt dit genoemd. Het gaat om 2% meerkosten bij 10 centimeter opstuwing. En dat komt neer op enkele miljoenen extra per dijktraject.

Het afwegingskader voor nieuwe ooibossen is hier te vinden.

Zin om een ooibos te verkennen? Kijk hier voor tips.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom