Kanttekeningen bij natuurgeulen langs rivieren

Op tekentafels liggen 40 plannen voor het graven en aanleggen van natuurgeulen langs de grote rivieren. Die geulen zijn een verrijking voor het natuurlijke riviersysteem. Maar het is niet alleen hosanna. Een aantal kanttekeningen bij deze prijzenswaardige investering in riviernatuur.

Tekst en foto's Wim Eikelboom/Rivierverhalen

Met natuurontwikkelingsingrepen van circa 200 miljoen euro langs de grote rivieren wil de minister van infrastructuur en waterstaat de Europese streefdoelen van de Kaderrichtlijn Water een stap dichterbij brengen. Maar de overheid moet zich niet te snel rijk rekenen met natuurwinst. Want de afgelopen tien jaar zijn er op diverse plekken al natuurgeulen gegraven langs de Maas, Waal, Neder-Rijn en IJssel. En die hebben niet overal gebracht wat er van verwacht werd.

Troebelheid en slibbig

In de Waal is bijvoorbeeld zoveel intensieve scheepvaart, waardoor sterke stromingen en troebelheid optreden in de nevengeulen en daar houdt trekvis niet van. Langs de Maas en Nederrijn zit er juist te weinig stroming in de natuurgeulen, waardoor ze te slibbig blijven en daardoor onaantrekkelijk voor vissen. Natuurgeulen zorgen wel voor meer bijzondere oeverplanten en vogels. Maar dat is geen KRW-doelstelling voor schoon en gezond rivierwater. Er is recent wel aangetoond dat aangebracht rivierhout in natuurgeulen leidt tot lichte verrijking van het minuscule dierenleven.

Verhaal gaat verder onder de foto:

Ingang van natuurgeul langs de IJssel die droogt ligt door verzanding, waardoor er geen stromend water in de geul mogelijk is.

Geulen vallen droog

Een ander probleem is de verdroging. Alle grote rivieren hebben te maken met bodemerosie, waardoor de waterstand in de rivier licht daalt. In de uiterwaarden leidt dit tot het zakken van de grondwaterstanden, omdat de rivier een aanzuigende werking heeft. In de IJssel werkt nog een ander effect door: Door de bodemerosie van de Waal, trekt die rivier steeds meer water ten koste van de IJssel. Dat betekent dat de IJssel in een warme zomer een lage waterstand heeft en dat zijgeulen droog komen te staan. In een drooggevallen geul paait geen vis. Natuurgeulen graven in uiterwaarden die kampen met verdroging, is kapitaalvernietiging van tientallen miljoenen euro’s.

– lees verder onder de foto –

Drooggevallen geul met verankerd rivierhout.

Scheepvaart en verzanding

De komst van tientallen natuurgeulen leidt tot een verlaging van de waterstand van enkele centimeters in de Waal, Lek, IJssel. Dat is gunstig vanuit het oogpunt van hoogwaterveiligheid, maar het kan nadelig uitpakken voor de beroepsvaart. Bij de in- en uitgangen van de nevengeulen is risico op aanzanding. Met name in de IJssel is Rijkswaterstaat hier beducht voor. Als er zandige drempels in de rivier ontstaan, kan de binnenvaart daar last van krijgen.

In wandelgangen zeggen rivierbeheerders van Rijkswaterstaat ‘een beetje zenuwachtig te worden’ van de huidige plannen om veertig aangetakte natuurgeulen te graven langs de rivieren. Want de impact daarvan op de scheepvaart laat zich moeilijk voorspellen.

Verhaal gaat verder onder de foto

Binnenvaartschip vaart langs uitgang van een aangetakte natuurgeul aan de rivier.

Graven van geulen kan ten koste gaan van cultuurhistorisch waardevolle landschapselementen in de uiterwaarden. Voor het maken van nieuwe natuur gaat in het rivierengebied regelmatig ‘oude natuur’ op de schop. Als gevolg van Ruimte voor de Rivier verdween zo vrij veel karakteristiek cultuurlandschap. Het project Stroomlijn van Rijkswaterstaat deed daar nog een schepje bovenop, door (oude) bomen en kenmerkende heggen te verwijderen in uiterwaarden. En bij KRW-maatregelen ligt dit ook op de loer.

Minder toegankelijke oevers

De aanleg van de natuurgeulen kan ervoor zal zorgen dat de rivieroevers minder toegankelijk worden voor publiek. De komst van een geul doorkruist op twee plekken de rivieroever: bij een in- en bij een uitgang. Gevolg is dat wandelen en sportvissen langs de rivier wordt bemoeilijkt, tenzij er bruggetjes over de geulen worden gebouwd. In de meeste plannen zijn zulke bruggetjes niet ingetekend, dus is de kans groot dat rivieroevers straks minder toegankelijk zijn voor recreanten. Langs de Waal leeft deze zorg.

Ondiepe natuurgeul in uiterwaarden van Welsum.

Onderhoudskosten

Tenslotte zijn er nog de onderhoudskosten van natuurgeulen die in plannen vaak achterwege blijven. Oevers van natuurgeulen vormen een gespreid kiembedje voor wilgen en populieren. Ze groeien makkelijk dicht met spontaan ooibos en er is kans op dichtslibben. Wil een geul intact blijven, dan vraagt dat om intensief onderhoud. De kosten daarvan lopen in de miljoenen euro’s per jaar, heeft een bureau berekend voor Rijkswaterstaat.

Gek genoeg worden de KRW-geulen niet meegenomen in de huidige plannen voor Integraal Rivier Management (IRM), waarin een integrale afweging worden gemaakt bij rivierkundige ingrepen. Dat kan ertoe leiden dat natuurgeulen op papier een verrijking zijn van riviernatuur, maar dat de uitwerking ervan in praktijk niet brengt wat ervan verwacht werd. Of dat zulke geulen op plekken komen die bij nader inzien landschappelijk niet zo fraai blijken te zijn.

In 2011 waarschuwden onderzoekers hier al voor in Rijn in Beeld. ‘Aandachtspunt bij de herinrichtingen van KRW is dat er geen schade wordt aangebracht aan systeemeigen processen. Leg geen stromend water aan op plaatsen waar het feitelijk niet thuishoort.’

Alle miljoenen-investeringen in natuurgeulen zijn gericht op het gezonder maken van het riviersysteem, zogeheten aquatische ecologie. De maatregelen zorgen er niet door dat de rivier ook schoner wordt (zogeheten chemische waterkwaliteit). En die waterkwaliteit is nog altijd zorgelijk, omdat het rivierwater een hoog gehalte aan schadelijke en ongewenste stoffen bevat. Het lukt de overheid niet om te voldoen aan de eisen die men zichzelf heeft opgelegd in het terugdringen van zulke stoffen in het water. Daarom zit er iets dubbels in nieuwe natuurgeulen. Dat onderkent ook Gerard Stroomberg, directeur van de vereniging Rivierwaterbedrijven RIWA-Rijn. ‘Het is gemakkelijker om een natuurgeul aan te leggen dan een afvalwaterzuivering schoner te maken.’ In het hele stroomgebied van de Rijn lozen 5.000 rioolwaterzuiveringen op de rivier. Met name medicijnresten en resten van verzorgingsproducenten van huishoudens, zorgen voor schadelijke stoffen. Het jaarverslag van RIWA-Rijn geeft nauwkeurig inzicht wat er mankeert aan het rivierwater dat via de Rijn ons land binnenkomt.

Natuurinclusieve uiterwaarden

Een maatregel die misschien wel de meeste zoden aan de dijk zet om het rivier water schoner en gezonder te maken: omvorming naar natuurinclusieve landbouw langs de rivieren. En stopzetten van gebruik bestrijdingsmiddelen en (over)bemesting in uiterwaarden die in gebruik zijn als boerenland.

Rijkswaterstaat worstelt hiermee. Het liefst zou de rijksdienst in pachtcontracten voor de uiterwaarden het gebruik van bestrijdingsmiddelen en overbemesting verbieden, maar dat kan niet. Rijkswaterstaat verpacht zo’n drieduizend hectare landbouwgronden langs de grote rivieren.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom