Rijkswaterstaat weerspreekt onderzoek opstuwend effect ooibos bij hoogwater Maas

Rijkswaterstaat weerspreekt een onderzoek van Natuurmonumenten, dat rivierbos en struiken langs de Grensmaas niet voor opstuwingsproblemen hebben gezorgd tijdens het extreme zomerhoogwater van dit jaar. 

Tekst Wim Eikelboom / Foto's Wim Eikelboom en Steven Jansen

Het is een zoveelste zet in een discussie die de gemoederen rond de grote rivieren al jarenlang bezig houdt: vormen bossen, heggen en ander struikgewas in de uiterwaarden een gevaar voor de hoogwaterveiligheid?

Extreem hoogwater in Limburg in de zomer van 2021. (Foto: Steven Jansen)

Opstuwing

Rijkswaterstaat zegt stellig van wel en doet daarom vrij rigoreus aan het verwijderen van natuurlijke begroeiing in de uiterwaarden. Volgens Rijkswaterstaat zorgen bomen en struiken in de uiterwaarden voor opstuwing als de rivier buiten de oevers treedt en belemmeren ze een vrije doorstroming. En dat kan leiden tot risicovolle situaties als rivierdijken daardoor extra onder spanning staan. 

Natuurorganisaties zeggen dat ooibos en struikgewas horen bij een natuurlijk riviersysteem en dat deze vegetatie geen directe bedreiging vormt voor de veiligheid van de dijken. Bovendien beroepen natuurorganisaties zich op natuurdoelstellingen van de rijksoverheid waarin juist meer van zulke ‘dynamische riviernatuur’ wordt bepleit.

Verhaal gaat verder onder de foto:

ooibos in ochtend
Ooibos oogt soms als een echte rivierjungle.

Bureau Stroming

Langs de Grensmaas kreeg riviernatuur de afgelopen jaren royaal meer ruimte met ondermeer ooibos. Leidt dat ook tot gevaarlijke toestanden bij hoogwater, zoals zich in de zomer van 2021 voordeed in Limburg? Om die vraag te beantwoorden liet Natuurmonumenten een onderzoek uitvoeren naar de belemmerende invloed van bomen en struiken tijdens het hoogwater in de Grensmaas. Daarvoor nam Natuurmonumenten het toonaangevende Bureau Stroming in de arm van Alphons van Winden.

De conclusie van het onderzoek van Alphons van Winden luidt: ‘De verklaring voor de sterk opgelopen waterstanden in grote delen van het traject van de Grensmaas moet eerder gezocht worden in de sterke afname van het overstroombare gebied dan in de ruwere vegetatie (lees natuurlijke begroeiing in de uiterwaarden; red.) in het zomerhalfjaar.’ 

Natuurmonumenten maakte er een persbericht over dat volop aandacht kreeg. ‘Vegetatie heeft afvoer rivierwater minimaal belemmerd’, schreef De Limburger.

Grensmaasnatuur. Foto: Natuurmonumenten

Te voorbarig

Rijkswaterstaat vindt de analyse van Bureau Stroming en Natuurmonumenten te kort door de bocht. De rijksrivierbeheerder zette een team van 8 medewerkers aan het werk om de bevindingen van Bureau Stroming te weerleggen. 

‘Op grond van de uitgevoerde analyse is niet te zeggen dat de vegetatie geen waterstandsverhogend effect heeft gehad. Het is daarom te voorbarig om de rol van vegetatie op hoogwaterstanden te bagatelliseren’, aldus Rijkswaterstaat in een memo. Ze vinden dat Bureau Stroming ‘onvoldoende onderbouwing’ levert voor de stelling dat bomen en struiken minder nadelig zijn voor de hoogwaterveiligheid dan wordt aangenomen. 

Bedijking

Volgens Bureau Stroming waren niet bomen en planten de oorzaak van de opstuwing in de Grensmaas deze zomer, maar kwam het omdat er steeds meer dijken dichter op de rivier zijn gelegd, waardoor de Grensmaas minder ruimte heeft om te overstromen. Als gevolg daarvan stijgen de waterstanden sneller bij een hoogwater. 

Rijkswaterstaat zegt ook dat deze conclusie niet klopt. ‘De bedijking in de Maasvallei is niet de oorzaak van het verschil tussen de gemeten waterstanden en de verwachte waterstanden. Het heeft nadrukkelijk wel te maken met de hele spitse afvoergolf van dit zomers hoogwater.’

Volgens Rijkswaterstaat valt het verschil ook te verklaren uit de afvoeren van de zijrivieren en de beken langs de Vlaamse en Nederlandse Maas die veel meer water te verstouwen kregen dan volgens rivierkundige rekensommen te verwachten was. ‘Het recente hoogwater van juli 2021 heeft duidelijk gemaakt dat de Maas in samenhang met de aangrenzende beken moet worden bekeken, vanwege hun grote invloed op de Maasafvoer.’ Ook stelt Rijkswaterstaat dat rivierbossen bij hoogwater in de zomer voor meer opstuwing zorgen dan in de winter, vanwege alle bladeren aan de takken.

Natuurmonumenten zegt dat het extreme hoogwater een verrijking was voor de natuur langs de Grensmaas.

Verhaal gaat verder onder de foto

Grauwe ganzen in ooibos Duursche Waarden

Haat-liefde verhouding met ooibos

Ons land heeft een haat-liefde verhouding met ooibos in de uiterwaarden van de grote rivieren, vandaar dat het zo schaars is. Na Ruimte voor de Rivier kwam er iets meer ruimte voor zulke ‘dynamische riviernatuur’. Maar nog altijd is er grote terughoudendheid bij rivierbeheerder Rijkswaterstaat om meer ooibos toe te staan.

Daarover verschenen eerder diverse verhalen op dit platform: 

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom