Vijf vragen over natuurgeulen langs rivieren

Op veertig plekken worden de komende jaren natuurlijke nevengeulen gegraven naast de grote rivieren. Wat is de achtergrond van deze populaire trend in rivier- en natuurbeheer? Een uitleg in vijf vragen en antwoorden.

Tekst en foto's Wim Eikelboom

Wat is een natuurlijke nevengeul?

Stel je een afgetakte watergang voor van de rivier van hooguit anderhalve meter diep en zo’n twintig meter breed met glooiende oevers. De nevengeulen kronkelen door de uiterwaarden, vullen zich met rivierwater en hebben een in- en uitgang op de rivier, zodat er stroming is. Van nature horen zulke ondiepe nevengeulen bij een rivier. Vandaar dat de rivier de hoofdstroom heet en de zijtakken nevengeulen. De afgelopen eeuw zijn veel van deze mini-aftakkingen verwijderd en verdwenen. Nu keert het tij en is de wens om het riviersysteem natuurlijker te maken door ondiepe geulen te graven op tientallen plekken langs de grote rivieren.

Waarom worden er nu zoveel geulen gegraven?

De aanleg van tientallen natuurlijke nevengeulen is ingegeven door de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW), waarmee Nederland zich heeft verplicht om de ecologische kwaliteit van het (rivier)water sprongen vooruit te laten gaan. Doel van de Europese Kaderrichtlijn Water is dat alle rivieren in Nederland in 2027 schoon en gezond zijn. Behalve het graven van natuurgeulen richten de KRW-maatregelen zich ook op het natuurvriendelijker maken van stenige rivieroevers, verbeteren van beekmondingen en het aanleggen van vispassages.

Natuurorganisaties zijn warme pleitbezorgers van meer nevengeulen, omdat die horen bij – wat zij noemen – een robuust natuurlijk riviersysteem.

Voorbeeld van een natuur-nevengeul langs de IJssel: ondiep, licht stromend, glooiende oevers en verankerd rivierhout.

Welke natuur profiteert van geulen naast de rivier?

Geulen graven zien rivierkenners als een goede maatregel om het dieren- en plantenleven langs rivieren te verbeteren. Want rivieren hebben een vrij hoge stroomsnelheid waardoor vissen en andere waterdiertjes weinig beschutting vinden om te paaien en zich voort te planten. Zijgeulen zouden moeten fungeren als kraamkamers voor het onderwaterleven. Denk aan vissen als barbeel, sneep, serpeling en kopvoorn. In veel geulen plaatst Rijkswaterstaat verankerd rivierhout. Deze dode bomen moeten de variatie aan kleine waterdiertjes vergroten, zoals zoetwaterpissebedden, haften, dansmuggen, kokerjuffers, slijkgarnalen en vlokreeftjes. Omdat geulen minder stroming hebben dan de rivier, biedt het ook kansen voor waterplanten als rivierfonteinkruid. Otters houden ook van de luwte van rustige nevengeulen.

Dit is een sfeerimpressie van een natuurgeul langs de Geldersedijk bij de IJssel met verankerd rivierhout:

lees verder onder het filmpje –

Waar komen nieuwe natuurgeulen?

De afgelopen twintig jaar zijn al zo’n 30 nevengeulen aangelegd in de uiterwaarden van de grote rivieren, meestal als onderdeel van Ruimte voor de Rivier.

Er staan veertig nieuwe natuurgeulen op stapel langs de Waal, Maas, Nederrijn, Lek en IJssel, vaak gecombineerd met aanleg van natuurlijke (ontsteende) rivieroevers. Allemaal onder de vlag van Kaderrichtlijn Water en het verbeteren van de ecologische waterkwaliteit. Alleen als langs de Waal bij Wamel, Dreumel en Heerewaarden zijn vijf meestromende nevengeulen gepland.

Langs de IJssel zijn er voor deze tien plekken plannen in de maak voor het graven van één of meer geulen door de uiterwaarden:

  • Fraterwaard Doesburg
  • Havikswaard en Oldburgsche Waard Doesburg
  • Spaensweerd Zutphen
  • Uiterwaaarden Cortenoever
  • Wijhese uiterwaarden
  • Paddenpol bij Herxen Wijhe
  • Windesheimer Buitenwaard Zwolle
  • Uiterwaarden Harculo Zwolle
  • Hoenwaard Hattem
Ingetekende natuurgeul in de Hoenwaard langs de IJssel bij Hattem. (afbeelding uit rapport Hoenwaard 2030)

Wat kosten deze natuuringrepen?

In totaal is 220 miljoen euro gemoeid met alle maatregelen om de komende jaren de natte natuur te verbeteren in de uiterwaarden van de grote rivieren. Dat gebeurt onder het motto: Samenwerken aan nieuwe riviernatuur. Rijkswaterstaat heeft de aanleg ervan uitbesteed aan een consortium van waterbouwkundige bedrijven met de naam Green Rivers Open Wonders. Dat consortium bestaat uit Arcadis, Antea Group, Bureau Waardenburg en HKV Lijn in Water.

Zijn er ook nadelen aan deze natuurgeulen?

Hoewel uitbreiding van riviernatuur is toe te juichen, zijn er ook kanttekeningen te plaatsen bij de vele natuurgeulen die erbij komen. Daarover gaat de bijdrage: Kanttekeningen bij nieuwe natuurgeulen langs de rivieren.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom