Veel kritiek op stalen damwanden natuurherstel oevers Zwarte Water

Om aanleg van natuurvriendelijke oevers langs het Zwarte Water mogelijk te maken, slaat Rijkswaterstaat ruim drie kilometer aan stalen damwanden tussen Hasselt en Genemuiden. Dat stuit op weerstand bij vogelbeschermers en watersporters. Ook gemeente Zwartewaterland fronst de wenkbrauwen.

Rijkswaterstaat zegt dat de damwand op vijf plekken nodig is om ‘luwtezones’ te creëren om de visstand te verbeteren. Vissen hebben behoefte aan meer rustige plekken om te paaien en op te groeien, stelt Rijkswaterstaat. De stalen damwand op tien meter in de vooroever dempt de golfslag door scheepvaart en wind en zorgt voor een rustiger overgang van water op land. Dat is gunstig voor planten en dieren, aldus Rijkswaterstaat. De ingreep is onderdeel van de zogeheten KRW-maatregelen (Kaderrichtlijn Water) en natuurherstel Natura2000.

Watersportverbond

De keus voor een stalen damwand roept kritiek op bij bewoners langs het Zwarte Water, zo bleek op een informatie-avond op 10 januari. Deze vorm van natuurherstel met stalen constructies slaat voor lokale bewoners als een tang op een varken.

Stevige weerstand is er ook vanuit de watersport. ‘We kennen deze plannen voor vaar ontmoedigende maatregelen. Wij zijn tegen de stalen damwanden, omdat deze de golfslag verhogen’, zegt Hedwich Kuipers van het Watersportverbond, de belangenorganisatie van watersporters. ‘Je ziet de stalen damwanden niet bij hoog water en dat is gevaarlijk. En voor kanoërs kunnen de damwanden ook voor gevaarlijke situaties zorgen: je slaat sneller om en je kunt moeilijker uit het water komen.’ Vorig jaar sprak het Watersportverbond ook al zorg uit over de nadelige impact van natuurplannen voor het Zwarte Meer voor pleziervaart, waar het Zwarte Water in uitmondt. Het Watersportverbond heeft Rijkswaterstaat alternatieve plannen voorgelegd.

Grote karekiet

Landschapsecoloog Albert Corporaal uit Hasselt vreest met name aantasting van het leefgebied van de grote karekiet door de damwanden, die voor vissen worden aangelegd. De grote karekiet is een zeer zeldzame rietvogel. Het Zwarte Water is officieel beschermd broedgebied van deze vogel, al komt ‘ie er schaars voor.

Corporaal: ‘De oevers – met hier en daar rietkragen – worden straks gescheiden van de vaargeul. De dynamiek die al was gedecimeerd sinds de Afsluitdijk, wordt hierdoor nog verder teruggebracht in het Zwarte Water. En dat heeft gevolgen: de dynamiek die ooit de rietzomen langs de rivier mogelijk maakte, dreigt met de voorgenomen plannen volledig te verdwijnen. En daarmee zal ook het (potentiële) habitat van de grote karekiet gaan verdwijnen. Hier zal vooral ‘moeras’ ontstaan en dat is niet het leefgebied van bijzondere soorten als de grote karekiet.’

Vogelbescherming Nederland

Vogelbescherming Nederland deelt die zorg van Corporaal. Natuurherstel voor vissen kan ten koste gaan van rietkragen voor vogels, erkent de organisatie. Volgens Vogelbescherming is voor de ingrepen in het Zwarte Water een zwarte natuurtoets vereist om aan te tonen dat de damwanden geen nadelig effect gaan hebben op de leefgebieden van de grote karekiet. De Vogelbescherming heeft een landelijk reddingsplan om het leefgebied van de grote karekiet te verbeteren.

Achter de schermen hebben ook ecologen van provincie Overijssel en natuurorganisatie Staatsbosbeheer -die terreinen beheert langs het Zwarte Water- hun twijfels uitgesproken over de komst van de damwanden in Natura2000-gebieden.

Gemeente Zwartewaterland

Het college van burgemeester en wethouders kiest voor een bestuurlijk zeer ongewone stap om een stem te laten horen over de komst van de bekritiseerde damwanden. Op 24 januari verspreidt de gemeente een nieuwsbericht, waarin wethouder Harrie Rietman (PvdA) zich indirect uitspreekt tegen de stalen natuuringrepen.

Hij roept inwoners op bij Rijkswaterstaat hun bezwaren kenbaar te maken. ‘Wij krijgen signalen dat niet iedereen gelukkig is met de komst van de stalen damwanden. Zwartsluis is een aantrekkelijk gebied voor recreatie op het water. Het plan om damwanden te plaatsen, heeft mogelijk gevolgen voor recreanten en inwoners uit onze gemeente. Het is daarom goed dat onze inwoners hun opvattingen kenbaar maken aan Rijkswaterstaat’, meldt de wethouder in het nieuwsbericht dat is geplaatst op de officiële website van gemeente Zwartewaterland.

Verhaal gaat verder onder de foto

Kosten: 1 miljoen euro

De kosten van ruim 3 kilometer stalen damwand worden geschat op circa 1 miljoen euro. Elders in ons land zijn hier en daar ervaringen opgedaan met stalen damwanden in rivieroevers, ondermeer in de Schie. In de Eem is er kritiek van met name sloeproeiers en kanovaarders. Zij stellen dat er een ‘klotsend effect’ ontstaat door deze constructies, waardoor roeiers sneller omslaan. Rijkswaterstaat stelt dat de recreatievaart geen hinder gaat ondervinden van de stalen damwanden op tien meter van de oever.

Volgens Rijkswaterstaat is ook een houten damwand overwogen, maar die is per saldo duurder omdat ‘ie korter meegaat. ‘Stalen damwanden zijn duurzamer. Ze zijn makkelijker dieper te plaatsen en werken beter stremmend op golfslag.’ Het slaan van de damwanden moet in de loop van 2023 worden uitgevoerd.

Verhaal gaat verder onder de foto:

Voorbeeld van een stalen damwand op de vooroever langs de Schie in Delft. (foto: Hakkers Waterbouw)

Het Zwarte Water is een 19 kilometer lange rivier tussen Zwolle en Genemuiden. Het vormt een belangrijke verbinding voor beroepsvaart en recreatievaart. De rivier is ook in trek bij sportvissers en er is beroepsvisserij op toegestaan. De aanleg van natuurvriendelijke oevers heeft als doel om de onderwaternatuur in het Zwarte Water tussen Zwolle en Genemuiden te verbeteren. ‘Veel planten en dieren die vanouds in het riviergebied voorkomen, kunnen door deze aanpassingen weer terugkomen’, aldus Rijkswaterstaat. De visstand zal er baat bij hebben: er zullen meer vissoorten in het gebied gaan leven. ‘Het Zwarte Water wordt een interessant gebied voor de zeelt, winde, bittervoorn en kwabaal.’

Behalve tien kilometer natuurlijke oever, wordt in het Zwarte Water ook een ooibos aangelegd en een kleine natuurgeul. Dat gebeurt vlak naast het industrieterrein van Hasselt:

Update: Reactie Staatsbosbeheer (17 januari)

Jeroen Bredenbeek – boswachter ecologie bij Staatsbosbeheer – legt uit dat de aanleg van een damwand (die een halve meter boven het zomerpeil zal uitsteken) nadelige gevolgen heeft voor de ontwikkeling van rietoevers en dus voor de karekiet.

‘De afname van het kwaliteit van het riet is al jaren aan de gang. Deels door toename van de beroepsscheepvaart door de containerhaven Meppel en steeds grotere schepen. Maar ook door de aanleg van de stormvloedkering bij de Ramspol. Hierdoor is zijn inundatie van de rietvelden afgenomen en is er dus minder dynamiek. Hierdoor vindt er veel meer ophoping van organische materiaal plaats in de rietvelden. Dat werkt verruiging in de hand. Door de aanleg van de damwand wordt de dynamiek in de laatste buitenste zone, waar nog wat waterriet staat ook teniet gedaan.’

‘Grote karekieten broeden nog maar sporadisch langs het Zwarte Water. In 2020 zijn 2 à 3 territoria vastgesteld en in 2021 nul. De roerdomp is wel weer teruggekeerd als broedvogels sinds Staatsbosbeheer grote delen van de rietvelden heeft geplagd of poelen heeft gegraven in de rietvelden.’

Meer lezen over maatregelen langs rivieren voor de Kaderrichtlijn Water? Ga naar: Vijf vragen over aanleg van natuurgeulen langs de grote rivieren.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom