Overleven zeldzame dijkbloemen versterking IJsseldijk?

Verdwijnen zeldzame wilde dijkbloemen als gevolg van de versterking van de IJsseldijk tussen Olst en Zwolle? Natuurbeschermers houden hun hart vast. Het waterschap zegt alles op alles te zetten om bijzondere dijkflora te behouden.

Tekst en foto's Wim Eikelboom/Rivierverhalen

‘Dijktaluds zijn belangrijke biotopen voor zeldzame stroomdalflora. Dat zijn planten die vanouds thuishoren in het rivierengebied, maar die steeds schaarser zijn geworden’, zegt Theo de Kogel, expert op het gebied van stroomdalflora. Het gaat om planten met fascinerende namen als echte karwij, kleine pimpernel, veldsalie, duifkruid, muizenoor, karwijvarkenskervel, bevertje en echt walstro. Wie redt deze zeldzame wilde bloemen als de IJsseldijk op de schop gaat?

Zeldzame wilde dijkflora

Kortgeleden ontdekte De Kogel op een dijkvak tussen Den Nul en Olst een superzeldzame rivierplant: liggende ereprijs. ‘Deze soort staat op de Nederlandse Rode Lijst van planten als zeer zeldzaam en zeer sterk afgenomen. Liggende ereprijs komt alleen nog maar voor in de Vreugderijkerwaard en nu dus ook op de dijk bij Olst. Ik ben heel benieuwd hoe het waterschap straks deze planten wil beschermen bij de dijkversterking.’ Liggende ereprijs is in Nederland wettelijk beschermd sinds 1 januari 2017 door de Wet Natuurbescherming.

IJsselwerken

Tussen Olst en Zwolle gaat 29 kilometer dijk op de schop. Onder de noemer IJsselwerken maken het Waterschap Drents Overijsselse Delta en Boskalis de dijk steviger en veiliger. De huidige dijk voldoet niet aan de nieuwe norm voor hoogwaterveiligheid. Op dit moment vindt de planuitwerking plaats. In 2023 gaan de kraanmachines en shovels aan het werk.

Kenners van wilde flora maken zich zorgen over de aanpak van de dijkversterking. Het waterschap wil alle dijken voorzien van een kleilaag. En juist op klei groeien heel weinig zeldzame stroomdalplanten, die nu nog wel voorkomen op de dijk tussen Olst en Zwolle. Stroomdalplanten houden van zavel en zand met een beetje klei.

Verhaal gaat verder onder de foto

Dit zijn de vrij eentonige dijktaluds zonder rijke stroomdalflora, waarin gras de boventoon voert.

Dijken buiten Natura2000

En er is nog een punt: De rivierdijken langs de IJssel (en elders in het land) vallen buiten de Natura2000-natuurbescherming. Daar hebben waterschappen zelf voor gezorgd toen de begrenzing van deze gebieden werd vastgelegd langs de grote rivieren. Vrijwel alle uiterwaarden langs de IJssel vallen onder de Natura2000-beschermingsregels, maar dat houdt op aan de teen van de dijk. Waterschappen hebben wel beloofd dat ze goed zullen zorgen voor zeldzame flora op de dijk. Dat is vastgelegd in een intentieverklaring.

Niettemin hoeven waterschappen zich formeel geen rekenschap te geven over wat ze doen met waardevolle planten en bloemen op de dijk. Dat klinkt wat cru, want het waterschap heeft zich afgelopen jaren sterk gemaakt voor een meer natuurlijke plantenrijkdom op de dijktaluds. De beweiding met schapen is op de meeste plekken stopgezet en er is ingezet op zogeheten natuurtechnisch dijkbeheer.

Verhaal gaat verder onder de foto

Maaien van de IJsseldijk gebeurt nu gefaseerd in vroege voorjaar en nazomer onder het motto ‘dit is beter voor de biodiversiteit’.
De bekende natuurbeschermer Jac P. Thijsse schreef in 1916 een boek over de IJssel, waarin hij zijn verbazing uitspreekt over de rijkdom van bloeiende rivierdijken. Hij zag duizenden planten weelderig bloeien langs de Gelderse en Sallandse kant van de IJsseldijk.

Zorg Natuurplatform en IVN Wijhe-Olst

Over het verdwijnen van bijzondere dijkflora door de dijkversterking zijn natuurbeschermers van Natuurplatform Zwolle en IVN-afdeling Wijhe-Olst al enige tijd in gesprek met het waterschap. In 2021 is hierover voor het eerst zorg uitgesproken in een brief van het bestuur van het Natuurplatform aan het waterschap.

‘De dijken vervullen een ecologische functie als bloemrijke verbindingslinten waarlangs stroomdalplanten en fauna zich kunnen verplaatsen. We willen dat graag opgenomen zien in de plannen. Het ontbreekt in de plannen voor de dijkversterking aan concrete doelstelling op het punt van vergroting van de biodiversiteit’, aldus het Natuurplatform.

Het waterschap heeft in maart van dit jaar in een brief beloofd meer aandacht te geven aan biodiversiteit bij het maken van dijkontwerpen. ‘Het waterschap erkent de waarde van dijken als belangrijke drager van biodiversiteit in het rivierengebied. Er is op het gebied van biodiversiteit zowel een juridische als een beleidsopgave voor behoud en ontwikkeling van biodiversiteit op en langs de dijken’, schrijft het waterschapsbestuur.

Verhaal gaat verder onder de foto

Rijk begroeide kruidenrijke dijk bij Zwolle, die risico loopt om te verdwijnen.

Waterschap: Dijkflora maximaal behouden

Niettemin is er meteen een disclaimer: Er zijn allerlei belemmeringen waardoor idealen van biodiversiteit kunnen sneuvelen, want veiligheid van de dijken staat voorop. ‘Voor de ontwikkeling van biodiversiteit moet de buitenbekleding van de dijk dikker worden gemaakt om te voldoen aan de ontwerpeisen voor bescherming tegen overstromen en tegelijkertijd een bijdrage leveren voor biodiversiteit. Dit kan leiden tot een ruimtebeslag die Rijkswaterstaat ongewenst vindt en tot aantasting van bestaande Natura2000-gebieden’, stelt het waterschapsbestuur.

Het waterschap laat in een nadere reactie weten: ‘Biodiversiteit is voor ons en voor het leven om ons heen van levensbelang. Daarom zetten wij ons als waterschap in voor het behoud en herstel ervan. Zo ook bij de IJsseldijk tussen Olst en Zwolle. Verschillende plekken zijn ware bolwerken van soorten die op de Rode Lijst staan. In het kader van de dijkversterking zetten we ons maximaal in deze dijkflora te behouden en als dat niet kan, elders op de dijk te (her)ontwikkelen.’ Dat herontwikkelen wil het waterschap doen door de bovenste laag van huidige dijkvakken met bijzondere bloemen terug te plaatsen op de nieuwe dijk met klei.

Medewerkers van IJsselwerken namen afgelopen week poolshoogte op een aantal plekken op de IJsseldijk om dijkflora in kaart te brengen, ondermeer op deze plek bij Olst:

Verhaal gaat verder onder de foto

dijkstoel bij Olst, plek waar bijzondere en zeldzame dijkflora is te vinden.
Dijkstoel bij Olst is een plek waar bijzondere stroomdalplanten zijn te vinden.

Future Dikes

De Zwolse stroomdalflora-expert Theo de Kogel is er vooralsnog niet gerust op. Hij heeft zijn hoop gevestigd op het project Future Dikes, dat onlangs is opgepakt door enkele universiteiten en het waterschap Rivierenland. Daarin wordt de sterkte aangetoond van een dijkbekleding met zeldzame soorten wilde bloemen en planten. ‘De beworteling van wilde flora is dieper dan van gras. Daardoor zijn botanisch rijke dijken vaak heel erosiebestendig. Maar ik ben bang dat de uitkomst van Future Dikes te laat komen voor IJsselwerken, want die willen volgend jaar al van start. Als de huidige bekleding vervangen wordt door klei, zal er een soortenarme grasmat ontstaan en verliezen we prachtige en waardevolle planten.’

Theo de Kogel is ook te beluisteren in de podcast IJsselverhalen, waarin hij bevlogen vertelt over de waarde van stroomdalflora.



Heemtuin Wijhe: reddingsoord wilde IJsselplanten


De heemtuin in Wijhe is ooit gesticht als reddingsoord voor wilde IJsselflora.
In de jaren zestig van de vorige eeuw zag Jan Veerman uit Wijhe hoe dijkverbeteringen een aanslag waren op de typische dijkflora. Hij legde een heemtuin aan om daar planten te redden die hij zag verdwijnen, zoals de tripmadam, wilde averuit en weidesalie. Veerman verzamelde al met al driehonderd soorten wilde planten.
De tuin draagt nu de naam Veermanshof en is open voor publiek van maart tot en met oktober. Vrijwilligers van IVN in Wijhe zorgen voor het beheer.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom