Rijkswaterstaat: beheer eigen riviernatuur in onderhoudscontracten

Rijkswaterstaat brengt het natuurbeheer van hun eigen terreinen langs de grote rivieren onder in langlopende onderhoudscontracten met aannemers. Dit artikel geeft uitleg over de achtergronden daarvan.

Tekst en foto's Wim Eikelboom/Rivierverhalen

Het rivierengebied in het stroomgebied van de Rijn en Maas omvat 64.000 hectare uiterwaarden en daarvan is circa 10.000 hectare eigendom van Rijkswaterstaat. Circa 7.000 hectare daarvan bestaat uit natuurterreinen langs de Waal, IJssel, Nederrijn en Maas. “Veel natuurgebieden van Rijkswaterstaat zijn afgelopen jaren niet op de juiste wijze beheerd”, erkent Rick Kuggeleijn, programmamanager uiterwaarden van Rijkswaterstaat. Om er meteen aan toe te voegen: “Daarin gaan we nu verandering en verbetering brengen.”

Riviernatuur

Dat Rijkswaterstaat ongewild natuurbeheerder is geworden, komt zo: Sinds 2013 levert de overheid geen natuurgronden meer een-op-een door aan Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten of een provinciaal landschap. Dat is een gevolg van een Europees arrest over ongeoorloofde staatssteun aan terreinbeherende organisaties. Rijkswaterstaat is daardoor nu eigenaar-beheerder van natuurgronden langs de rivieren. In wandelgangen noemt de organisatie zichzelf ‘de grootste natuurbeheerder in het riviergebied’.

Na de afronding van de programma’s NURG (Nadere Uitwerking Rivierengebied) en Ruimte voor de Rivier – en de eerste tranche Kaderrichtlijn Water – heeft Rijkswaterstaat meer dan vijftig grotere en kleine recent ingerichte natuurgebieden langs de Waal, IJssel, Nederrijn en Maas in eigendom en beheer. Vanuit lopende programma’s (Kaderrichtlijn Water en Programma Aanpak Grote Wateren) zullen daar in de toekomst nog gebieden aan worden toegevoegd. 

Verhaal gaat verder onder de foto

Ooibos in Duursche Waarden langs de IJssel.

Hoogwaterveiligheid

Rijkswaterstaat is vanouds vooral goed in het beheren van wegen, bruggen en waterwegen. De afgelopen jaren tekende zich dan ook verlegenheid af met de nieuwe rol als natuurbeheerder. Want hoogwaterveiligheid en natuurbeheer liggen niet altijd in elkaars verlengde. Vanwege de verzakelijking van de overheid vond het Rijksvastgoedbedrijf dat de nieuwe terreinen geld in het laadje moesten brengen door openbare verpachting aan boeren. 

Onderhoudscontracten

Na lang wikken en wegen besloot Rijkswaterstaat het natuurbeheer in de uiterwaarden onder te brengen in de nieuwe langlopende zogeheten waardegedreven onderhoudscontracten voor de stroomgebieden van de Maas, Rijntakken en IJssel,

Er is een bedrag van 86 miljoen euro mee gemoeid, uitgesmeerd over vier jaar. Dat wordt verdeeld over een onderhoudscontract voor de volledige rivierloop van de Maas (Maaskracht, een combinatie van middelgrote familiebedrijven: van de Wetering Cultuurtechniek; aannemersbedrijf van Wijlen; aannemersbedrijf M.J. Smits), de IJssel (Dura Vermeer en Brunel) en de overige Rijntakken (Van Oord; Rebel; Witteveen+Bos; Prop Beplantingswerken). De gekozen bedrijven krijgen de verantwoordelijkheid om voor elk perceel langs de rivier een team samen te stellen dat ‘met reflectief vermogen intensief moet samenwerken met de lokale omgeving’.

“Rijkswaterstaat pakt haar verantwoordelijkheid als natuurbeheerder in het rivierengebied op als integraal onderdeel van het beheer van het hoofdwatersysteem”, vertelt Kuggeleijn. “Samen met de aannemers zullen we per deelgebied de eisen over de zorgplicht en natuur verder uitwerken.” Vegetatieonderhoud moet daarin hand in hand gaan met natuurbeheer volgens de regels van Natura2000, ofwel de Wet Natuurbescherming. De leidraad vegetatiebeheer uiterwaarden is leidend.

Leidraad vegetatiebeheer Rijkswaterstaat

Gebiedsconcierges

Rijkswaterstaat kiest ervoor om zelf de vereiste Natura2000-beheerplannen op te stellen en om zogeheten gebiedsconciërges in het leven te roepen, die de natuur in de gaten houden en afspraken maken over natuurbegrazing en recreatie. De toekomstige gebiedsconciërge werkt voor de aannemer in wiens opdracht het onderhoud plaatsvindt. “Ze moeten laagdrempelig in de gebieden zichtbaar zijn. Daarin spelen voor ons drie belangrijke voorwaarden: lokale samenwerking, draagvlak en natuurkwaliteit”, legt Kuggeleijn uit.

In tegenstelling tot de meeste reguliere boswachters hebben gebiedsconciërges geen bevoegdheid om op te treden bij overtredingen in de natuurgebieden. Loslopende honden, crossende motoren en wildkampeerders in riviernatuur van Rijkswaterstaat kunnen alleen worden beboet als gebiedsconciërges de hulp inroepen van de lokale politie of buitengewone opsporingsambtenaren.

Verhaal gaat verder onder de foto

Onderhoud in uiterwaarden: jong ooibos wordt verwijderd, omdat het niet is toegestaan volgens de vegetatielegger.

Natuurorganisaties afwachtend

De grote gangbare natuurorganisaties kijken afwachtend naar de manier waarop Rijkswaterstaat zich de rol aanmeet als natuurbeheerder. “Net als wij, draagt ook Rijkswaterstaat per natuurgebied verantwoordelijkheid voor een beheerplan, monitoring en instandhoudingsdoelen. Wij werken daarin open en kritisch met elkaar samen, waarbij wij altijd natuurwaarden als uitgangspunt nemen”, laat Natuurmonumenten weten.

Een riviernatuurexpert – die veel werkt in opdracht van Rijkswaterstaat en daarom niet met name genoemd wil worden – reageert kritischer. Hij noemt de gekozen vorm van onderhoudscontracten ‘gebureaucratiseerd natuurbeheer’. Zijn vrees is dat de onderhoudsmatige kijk op natuur leidt tot rooien en maaien van bijzondere planten en bomen, omdat veiligheidsnormen van de vegetatielegger leidend zijn.

Die spanning is er nu al: Rijkswaterstaat gaat vrij rigoureus te werk met kappen en snoeien als de vegetatielegger vereist dat de vegetatie kort blijft. Daardoor verdwenen ook ruigtes die waardevol kunnen zijn als broedplek van bijvoorbeeld de blauwborst, een vogel die hoort bij de zogeheten instandhoudingsdoelstellingen Natura2000.

Rijkswaterstaat erkent dat deze dilemma’s bestaan. Kuggeleijn: “In sommige gevallen zal de beheerder keuzes moeten maken omdat de dynamiek van een natuurlijk systeem niet altijd een vegetatieontwikkeling oplevert die past binnen onze normen van hoogwaterveiligheid. In dergelijke situaties is maatwerk vereist om beide doelen te kunnen realiseren.”

Verhaal gaat verder onder de foto

Riviergemeenten

De Nederlandse riviergemeenten volgen ook met enige scepsis de wijze waarop Rijkswaterstaat het riviernatuurbeheer gaat vormgeven. “Wij zien Rijkswaterstaat worstelen met hun beheeropgave in hun eigen gebieden langs de rivieren”, zegt Antoon Splinter, CDA-wethouder in de Limburgse Maasgemeente Bergen en bestuurslid van de Vereniging van Nederlandse Riviergemeenten.

Over de gekozen aanpak van Rijkswaterstaat heeft Splinter een hard hoofd in. “De schrik slaat ons om het hart dat het beheer op het niveau van de volledige rivier is aanbesteed. Die grootschaligheid, daar maken we ons zorgen over. Is zo’n grote partij in staat tot maatwerk met onderaannemers per uiterwaard? Ik ben bang dat Rijkswaterstaat de beloftes dan niet kan waarmaken.”

Een tweede zorg is dat Rijkswaterstaat te weinig meebeweegt in lokaal gewenste oplossingen voor het rivierlandschap. “Het is óf natuur óf landbouw; tussenvormen lijken niet te bestaan bij Rijkswaterstaat. Wij willen in Limburg bijvoorbeeld graag meer maasheggen, beheerd door boeren. De samenleving hunkert naar herstel van het oude cultuurlandschap met heggen. Voor Rijkswaterstaat is dat lastig. Hun ruimte wordt beperkt door de allesbepalende vegetatielegger en de normen in het kader van waterveiligheid. Het goede nieuws is dat Rijkswaterstaat toch bereid lijkt om bij plannen in het kader van de waterwet, maatafspraken te maken voor wat betreft inrichting en het beheer.”

De programmamanager uiterwaarden van Rijkswaterstaat is optimistisch over de nieuwe rol van zijn organisatie. Kuggeleijn: “Natuurkwaliteit en hoogwaterveiligheid zijn leidend in het beheer van de riviernatuur in de uiterwaarden. We gaan conform de normen van Natuur2000 en het Natuurnetwerk Nederland de natuurdoelen realiseren. Daarin zoeken we graag lokale samenwerking en lokaal draagvlak, met boeren uit de buurt of met lokale vrijwilligersgroepen die een rol spelen in het natuurbeheer.”

Dit artikel verscheen eerder in Waterforum Magazine, vakblad voor de waterwereld.

Update: In Tiel houden bewoners oogje in zeil bij beheer

In het Betuwse Tiel is een groep in het leven geroepen die een oogje in het zeil houdt bij het beheer van de Kleine Willemswaard in Tiel. Het gaat om de Waardgroep die Rijkswaterstaat én de uitvoerende aannemer ‘kritisch zal volgen en waar mogelijk ondersteunen bij natuurmonitoring, toezicht en gastheerschap.’ De Waardgroep heeft een document opgesteld met lokale wensen voor beheer. ‘Hierin staan afspraken over wat er is afgesproken en dan kunnen we Rijkswaterstaat daaraan herinneren.’ Tot eind dit jaar voert ARK het beheer in de Willemswaard. Daarna pakt de aannemer het stokje over en is onduidelijk hoe het beheer precies vorm krijgt wat betreft begrazing.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom