Riviernatuur onder druk door droogte

Riviernatuur staat steeds meer onder druk door droogte. Er is minder vaak hoogwater in het voorjaar en de bodems van Waal en IJssel slijten uit. Daardoor heeft riviernatuur veel te lijden.

Tekst en foto's Wim Eikelboom / Rivierverhalen

Dat stellen onderzoekers van het kennisnetwerk OBN van de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren in het onlangs verschenen rapport ‘Klimaateffecten op riviernatuur’. Tot op heden is riviernatuur het paradepaardje van natuurbeschermend Nederland, omdat langs de grote rivieren de afgelopen jaren veel rijke nieuwe natuur is ontwikkeld met grote soortenrijkdom. Daar lijkt nu de klad in te komen.

‘De klimaateffecten zijn zichtbaar in riviernatuur’, concluderen de onderzoekers in hun rapport. ‘Verdroging van de uiterwaarden vormt een groot risico in het rivierengebied omdat veel kenmerkende riviernatuur op één of andere manier in relatie staat tot de waterstanden en afvoerpatronen van de rivier. Door klimaatverandering veranderen deze afvoerpatronen en de algemene tendens is dat de waterstanden in het groeiseizoen gemiddeld lager worden.’

Verhaal gaat verder onder de foto’s

Minder overstromingen

Vanouds traden de grote rivieren in het voorjaar altijd buiten hun oevers zodra de sneeuw ging smelten in de Alpen. Dat zorgde voor groeirijke omstandigheden in de uiterwaarden. Vandaag de dag zijn er steeds minder overstromingen en dat is nadelig voor de natuur langs de oevers. ‘In de bovenloop van de Waal en de IJssel wordt het uitblijven van hoogwater in het voorjaar versterkt door insnijding van het zomerbed’, stellen de onderzoekers. Benedenstroom op grote rivieren – in de IJssel is dat tussen Deventer en Kampen – is de verdroging van uiterwaarden minder een probleem.

Als gevolg van verdroging en onverwachtse zomerse hoogwaters zien natuurbeheerders langs de grote rivieren meer vissterfte, meer zwerfvuil, verslechtering waterkwaliteit en meer exoten. Vooral rietmoerassen, overstromingsvlaktes, kwelplassen en ooibossen komen in de knel.

Verhaal gaat verder onder de foto

Verdroogde nevengeul langs de IJssel met verankerd rivierhout in de zomer van 2022.

Ooibossen

Door verdroging gaan met name natte zachthoutooibosssen achteruit. Dat zijn spontaan gegroeide bossen van wilgen en populieren met gele lissen. Langs de Waal en de IJssel is dat zichtbaar. Langs de Maas minder. Ook bovenstrooms lager gelegen hooilanden krijgen het zwaar.

De verminderde overstromingen van de uiterwaarden zullen zorgen voor andere soorten natuur, voorspellen de onderzoekers. Stroomdalgraslanden, glanshaverhooilanden en essen-eiepenbossen profiteren hiervan. Voor de meeste insectensoorten pakt het negatief uit dat de rivieren minder buiten de oevers treden.

Verhaal gaat verder onder de foto

rivierverhalen droogte in riviernatuur
Zachthoutooibossen gedijen in natte uiterwaarden. Nu die uiterwaarden steeds vaker droogvallen komen ooibossen in problemen.

Kwabaal

De onderzoekers leggen de vinger bij het droogvallen van aangelegde nevengeulen voor paaiende vissen en andere waterdiertjes. ‘Kenmerkende vissoorten als de kwabaal zijn eer gevoelig voor effecten van opwarming en verdroging. Deze vis krijgt het in de toekomst steeds moeilijker langs de Nederlandse rivieren.’

De onderzoekers voorzien ook meer verstoring voor de natuur als de warme zomer meer recreanten naar de rivier trekken, waardoor de rust voor broedvogels kan afnemen.

Vegetatielegger

Om water vast te houden in de uiterwaarden is het nodig om niet al te rigoureus bomen en struikgewas te verwijderen uit de uiterwaarden, zoals Rijkswaterstaat doorgaans doet. De onderzoekers zeggen hierover: ‘We zullen anders tegen begroeiing in de uiterwaarden aan moeten kijken. Vegetatiestructuren dragen bij aan het vasthouden van water, water op maaiveld en hoge grondwaterstanden zijn belangrijke factoren voor ‘temperatuurmanagement’. De complexe afweging hierin tussen natuurwaarden en waterveiligheid krijgt er dus een component ‘klimaatbestendigheid’ bij.’ Tot op heden is de vegetatielegger van Rijkswaterstaat leidend.

Dit zijn maatregelen die de onderzoekers voorstellen om riviernatuur te wapenen tegen klimaatverandering, waaronder meer begroeiing in de uiterwaarden:

Aanleg nieuwe natuur

Bij aanleg van nieuwe riviernatuur is meer bewustzijn nodig welke gebieden gevoelig zijn voor verdroging en vernatting. Nu worden vaak nog natuurgeulen aangelegd in uiterwaarden die snel droogvallen als de waterstand in de rivier zakt. De onderzoekers verwijzen naar een online risicokaart waarop je kunt zien welke uiterwaarden gevoelig zijn voor verdroging:

droogte langs rivieren risicokaart Rivierverhalen

In het beheer van riviernatuur lopen de kosten op. Want door zomers verdroging en onverwachtse hoogwaters na plensbuien is er veel dode vis, dode vogels, blauwalg, drijfvuil en onbruikbaar grasland.

Het onderzoek ‘Klimaateffecten op riviernatuur’ is uitgevoerd door Bureau Waardenburg Ecologie & Landschap, HKV Lijn in Water, Deltares, KWR, Ravon, Floron, Radboud Universiteit en Sovon.

Lees ook

Contactgegevens: Wim Eikelboom