Tag: hoogwater

Zeven mooiste hoogwater-foto’s

Het hoogwater in de IJssel in februari 2021 duurde anderhalve week lang. Het ging om een gemiddeld hoogwater wat betreft waterstand, maar in combinatie met strenge vorst was het een uitzonderlijke situatie. Dit zijn mijn zeven meest bijzondere foto’s:

Opgaande zon met elzenbos waarin ijsbrokken hangen.
IJsafzetting aan wilg
Nieuwsgierige pony’s in Duursche Waarden tijdens kanotocht op ondergelopen uiterwaarden.
Rivier stroomt met veel kracht de uiterwaarden in en neemt losliggende takken en stammen mee.
In de eerste week van februari trad de IJssel buiten de oevers.
Door onstuimige koude wind, verandere het ondergelopen land in woelige baren.
Zonsopkomst tussen populieren en geknotte wilgen in ondergelopen uiterwaarden.

Wil je niet alleen verhalen zien, maar ook horen? Luister dan naar de podcast met Rivierverhalen over de IJssel.

Zalk hoogwater

Stoere hoogwaterfietser in Zalk gaat viraal

Een filmpje waarop te zien is hoe een moeder met dochter achterop door het hoge water fietst van de Zalkerveerweg, is viraal gegaan op sociale media.

Het filmpje is inmiddels meer dan 450.000 keer bekeken op Twitter en LinkedIn en roept veel reacties op in het buitenland. Maker is Wim Eikelboom uit Zwolle van de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Hij vertelt hoe hij dit beeld vastlegde: ‘Ik fietste zaterdagmiddag over de Zalkerveerweg naar de IJssel om te genieten van wassende water. De weg was hier en daar al ondergelopen, maar op de fiets was het redelijk goed begaanbaar. Voor mij fietste een moeder met dochter achterop, die een kijkje wilde nemen bij de veerstoep. Ik stond versteld hoe onverschrokken ze door het stijgende water trapte.’

Oerhollands beeld

Wim plaatste het filmpje op zijn twitteraccount en dat viel in de smaak. Er stroomden tientallen reacties binnen uit binnen- en buitenland. De fietsprofessor zorgde ervoor dat het filmpje internationale aandacht kreeg via Twitter en LinkedIn onder de noemer: Hollandse moeders…

Ook De Telegraaf verwerkte de beelden in een filmpje over hoogwater.

Vrouwelijke Hansje Brinker

Wim Eikelboom begrijpt wel waarom dit tafereel zoveel reacties oproept: ‘Voor mij is deze stoere vrouw een moderne variant op Hansje Brinker: Zij laat zien dat je niet te snel moet terugdeinzen voor het hoge water en dat het goed is om je kind te laten ervaren wat stijgend rivierwater doet.’

Wie is deze vrouw?

Inmiddels is ook bekend wie deze vrouw is. Het gaat om Mariët Boom uit Zalk met haar 7-jarige dochter Maika. ‘Ze is nu wereldberoemd’, schrijven haar collega’s van de basisschool waar Mariët werkt.

Haar doortastende fietsrit roept op Twitter waardering op in het buitenland:

De Stentor maakt er na het weekend ook een bericht over en belt ook met Mariët Boom. Zij reageert nuchter op alle internationale aandacht: ‘Ik hoef niet zonodig een bekende Zalker te zijn’, zegt ze met een kwinkslag naar haar oud-inwoner Klazien uit Zalk die wel genoot van alle aandacht.

Zalkerbos stroomt onder

De IJssel zette ook de omliggende landerijen en paden van het oeroude Zalkerbos – een buitendijks hardhout-ooibos – geleidelijk aan onder water. Ook dat legde Wim Eikelboom vast:

Update

Ook bij De Stentor was dit verhaal populair. Het was een week lang het best gelezen online artikel met ruim 80.000 lezers:

Meer verhalen over de IJssel beluisteren? Ga naar de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Dit artikel verscheen ook op KampenOnline.

Dynamische riviernatuur en het juk van onderhoudsdrang

Met de rivieren in de hoogwater-stand klinkt de loftrompet over de natuurlijke rijkdom en machtige dynamiek van ons rivierenlandschap. Maar er zitten wel wat addertjes onder het ondergelopen gras. 

Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer vierden deze week 25 jaar successen in natuurontwikkeling langs onze grote rivieren

Er is 6.700 hectare nieuwe riviernatuur bijgekomen en de soortenrijkdom langs de rivieren ging sprongen voorwaarts. Het rivierenlandschap is de enige plek in ons land waar natuurlijke rijkdom de afgelopen jaren toenam in plaats van achteruit kachelde. De bever, otter en zeearend zijn kroonjuwelen van die succesvolle natuurontwikkeling in de uiterwaarden. Met hoogwater ziet het er fantastisch uit:

‘Rivieren zijn levende karakters’

Toch knaagt er ook ongemak. Dat werd deze week duidelijk in twee online-bijeenkomsten van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

Minister Cora van Nieuwenhuizen sprak mooie woorden: ‘Rivieren zijn levende karakters die zich niet makkelijk laten temmen. Waterveiligheid gaat samen met natuurontwikkeling en die aanpak zetten we door in de Kaderrichtlijn Water en voortzetting van programma-aanpak Grote Wateren.’ 

Haar ministerie organiseerde deze week ook een groots opgezette bijeenkomst over onderhoud van de uiterwaarden. En daarbij wordt robuuste natuurontwikkeling vooral gezien als een ontwikkeling die je moet reguleren en intomen. Want niet ecologische processen mogen leidend zijn, maar normen voor waterveiligheid en scheepvaartbelangen. 

Veiligheid voorop

Rijkswaterstaat spreekt altijd in dezelfde drieslag over rivieren. Veiligheid staat voorop, daarna volgt bevaarbaarheid en als sluitstuk wordt het belang van recreatie en natuur genoemd. ‘Beheren en onderhouden’ van de uiterwaarden zijn de werkwoorden van Rijkswaterstaat.

Onderhoud aan de oevers van de IJssel in opdracht Rijkswaterstaat

En dat is een andere insteek dan bij experts van riviernatuur, onder wie boswachter Thijmen van Heerde. Hij zegt: ‘De rivier krijgt haar dynamiek weer terug. De natuur geven we weer de ruimte. De natuur maakt het af, zoals het zou moeten zijn. Wij zijn nu klaar en de natuur ontwikkelt zich verder en verder. Na een hoogwater verschijnt ergens een bosjes of ontstaat een rivierduin.’

Dat is een mooi ideaal. Maar de werkelijkheid is dat riviernatuur zich slechts mag ontwikkelen in een keurslijf van de Waterwet. Daaruit is een zogeheten vegetatielegger  voortgekomen, waarin tot op de meter nauwkeurig beschreven staat waar spontane begroeiing wel en niet is toegestaan langs onze rivieren.

Sylvo Thijsen erkent: lastig punt

Deze onderhoudsmatige benadering van riviernatuur verdraagt zich moeilijk met spontane natuurontwikkeling langs de rivieren. Waarom moet het bosje worden gekapt waar de bever hout knaagt? Waarom moet op last van Rijkswaterstaat die uit zichzelf gegroeide boom verdwijnen? Waarom is struikgewas langs oevers taboe? Waarom mag een omgevallen boom niet blijven liggen?

Staatsbosbeheer-directeur Sylvo Thijsen erkent dat ‘hier een lastig punt’ ligt.

En met ‘hier’ doelt hij met name op ooibossen, de spontaan gegroeide oerbossen in de uiterwaarden. Die gaan niet altijd samen met beheeropvattingen van Rijkswaterstaat. ‘Het levert nog wel eens strijd in het veld op, welke boom wel of niet mag blijven staan. Daar schuurt het’, zei hij deze week in een gesprek over afsluiting van het programma Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG).

Bever knaagt in ooibos langs de IJssel
Bever zet tanden in het spontaan gegroeide ooibos. Zo helpt dit rivierdier mee aan onderhoud.

Werk samen met natuur

Op de bijeenkomst waar Thijsen deze woorden sprak, klonk de oproep bij het publiek: Maak natuur niet tot sluitstuk van veiligheidsbeheer, maar werk meer samen met de natuur in de hoogwaterveiligheid. 

Rijkswaterstaat-directeur Oost-Nederland Marjolijn van de Zandschulp beklemtoonde dat haar organisatie ‘niet alleen een grijze, maar ook een groene kant heeft.’

Rivieroever is geen wegberm

Om grijze en groene belangen bij elkaar te houden is het nodig dat niet waterstaatkundige rekenmodellen leidend en maatgevend zijn. Laat ook het besef groeien dat dynamische riviernatuur tekort wordt gedaan met een onderhoudsmatige benadering. Anders gezegd: een natuurlijke rivieroever vraagt om een andere aanpak dan een wegberm. 

Over het succes van riviernatuur gaat het ook in een aflevering van de podcast Rivierverhalen over de IJssel. Beluister ‘m hier.

Update: In reactie op dit verhaal geeft bioloog Patrick Jansen van Universiteit Wageningen zijn instemming:

Zicht op Zalk bij hoog water in de IJssel

Hoe de veldwachter van Zalk glansrol kreeg na dijkdoorbraak IJssel

De allerlaatste dijkdoorbraak langs de IJssel staat op naam van Zalk. Bij het dorp begaf op 8 januari 1926 de rivierdijk. Een watersnood was het gevolg. Hoewel niemand het leven verloor, was de schade groot. De plaatselijke veldwachter kreeg een glansrol.

Zalk watersnood 1926 - beeld HCO
Zo zag Zalk eruit na de dijkdoorbraak bij het dorp.

De meeste inwoners zochten hun toevlucht bij familie en vrienden in Kampen en Hattem, nadat het dorp op last van het provinciebestuur ontruimd moest worden. Ongeveer 50 Zalkers vonden opvang in een Kamper school en fabriekshal, waar plaatselijke padvinders hielpen met de dagelijkse voedselverstrekking aan de hoogwatervluchtelingen. Honderden paarden, schapen, varkens en koeien konden tijdig in veiligheid worden gebracht en mochten in schuren en stallen staan bij boeren in het naburige Kampen en Hattem. Ze kregen voer op kosten van de gemeente.

Zalk herinnering watersnood
Op de plek van de dijkdoorbraak vlak voor Zalk, staat dit bord met uitleg. Destdijds werd een inzamelingsactie gehouden voor de getroffen inwoners van Zalk.

Militairen bewaken dorp

Militairen van het garnizoen Kampen bewaakten het leegstaande, ondergelopen dorp. Ze hielden verblijf op het marktplein bij de kerk. Want de kerk van Zalk staat op een oude rivierduin van de IJssel, vandaar dat het niet onderliep. Een bakker – wiens huis nog droog stond – bleef achter om de militairen van brood te voorzien. 

In Zalk en omtrek stond ruim een halve meter rivierwater. Het water zakte al snel binnen een paar dagen. Niet alleen Zalk, maar ook andere plekken in het land waren getroffen door een winterse watersnood door extreem hoog water in de rivieren. Koningin Wilhelmina maakte een rondgang door het land langs als rampplekken. Ze bezocht ook Zalk. 

Veldwachter De Koning van Zalk

Bij dat koninlijk bezoek kreeg de plaatselijke veldwachter een opmerkelijke glansrol toegedicht door de verslaggever van het Overijsselsch Dagblad van 14 januari 1926: 

‘Een alleraardigst moment beleefden wij in Zalk. Daar voert de oude gemeente-veldwachter Mondriaan, die altijd even opgewekt en monter is, den scepter over de paar honderd inwoners van het plaatsje Zalk. De nikkelen knoopen van zijn keurig sluitende uniformjas waren keurig opgepoetst en glinsterden in de warme voorjaarszon. De zware bakkebaarden en voorname snor waren zorgvuldig gekamd en verzorgd. In strakke militaire houding – zijn rechterhand steunend op de dikke stok met zilveren knop – wachtte hij – bewust van zijn waardigheid – de komst van de het vorstelijk gezelschap aan den ingang van het dorp op.

Hij was de eerste die door de Koningin werd opgemerkt en enige tijd onderhield Hare Majesteit zich met hem. Hij antwoordde op de vragen met een ongekende vrijmoedigheid. Het was op den breeden kop te lezen, dat hij zich meer dan ooit Koning van Zalk voelde; wat hij na het onderhoud met de Koningin liet blijken, door de hoogste autoriteiten met brutale vrijpostigheid aan te spreken. Toen de burgemeester van Kampen hem voorbij ging, was zijn eerste gezegd: ‘Zoo burgemeester, hoe gaat ’t ermee?’ Hij stak zijn hand uit en de burgemeester weigerde zijn hand te schudden.

(…) Met zijn rechterhand draaide hij vergenoegd de krullende snor, de linker zwaaide met de zwarte knuppel en met een klein tikje minachting kijkt hij neer op de eenvoudige Zalker boeren, die nu wel begrepen zouden hebben, dat zij met grooter achting en eerbied dan voorheen tegen de grootste aller Zalkers hebben op te zien.’

Bron: Overijsselsch Dagblad 14 januari 1926

Veldwachter van Zalk: Hendrik Mondriaan
Veldwachter Hendrik Mondriaan met zijn dienstfiets.

Hij drage zijn uniformknoopen blinkend

In reactie op dit artikel verscheen korte tijd later een ingezonden brief van iemand die steun betuigde aan de veldwachter met de woorden: ‘Hij leve, de Koning van Zalk, Mondriaan!’

Koning van Zalk -Delpher

Veldwachter was geliefd

Kennelijk werd veldwachter Hendrik Mondriaan door de lokale bevolking op handen gedragen. Een bewijs daarvan levert een kleine advertentie in de regionale krant in 1929, waarin waardering wordt uitgesproken voor de steunende rol van politieman Mondriaan bij een ernstig ongeluk: 

De veldwachter van Zalk kreeg in 1926 uit handen van de Commissaris der Koning een watersnood-medaille voor zijn inzet tijdens de IJssel-overstroming. 

Hendrik Mondriaan was geboren Fries. Hij is 66 jaar geworden; ging in 1931 met pensioen en overleed in datzelfde jaar. 

Dit artikel kwam tot stand met dank aan Delpher.

Dijkdoorbraak Zalk vanuit de lucht gezien.

Zalk kreeg geen landelijke bekendheid door veldwachter Mondriaan, maar wel door Klazien van den Brink. Wie was Klazien en hoe werd ze een populaire bekende Nederlander? Beluister het verhaal over Klazien uit Zalk in de podcast Rivierverhalen.

Minder riviervuil na hoogwater

Het was me ook al opgevallen en het wordt bevestigd door Waterschap Drents Overijsselse Delta: na hoogwater in de IJssel, Zwarte Water, Vecht en Ganzendiep is dit jaar minder aangespoelde plastic troep aangetroffen dan voorgaande jaren. Het is een bewijs dat onze rivieren langzamerhand schoner worden.

Als het hoge water is gezakt, blijft langs dijken een strook met riviervuil achter. Het is een mix van riet, takken, gras, boomstammen en afval dat is meegevoerd door de rivier. In de volksmond wordt deze aangespoelde rommel daak, veek of deek genoemd. De rommel wordt door het waterschap meteen van de voet van de dijk verwijderd zodra het hoogwater is verdwenen. Dat is nodig om de grasmat van de rivierdijken gezond te houden. 

90% aangespoeld afval is groen

In 2018 ruimde het waterschap 964 ton aan rommel op na hoogwater; het jaar erop – toen de waterstanden slechts korte tijd hoog stonden – was het 224 ton. Dit jaar is 600 ton rommel bijeen gezameld. Daarvan is 90 procent groenafval en 10 procent bestaat uit plastic en huishoudelijk vuil. En dat is relatief weinig, erkent het waterschap.

Ingezameld afval langs de dijk

In de 10 jaar dat ik langs de IJssel struin, heb ik het zwerfvuil langs de oevers zien verminderen. Diezelfde constatering hoor ik van bewoners langs de rivier. Na een hoogwater spoelt er vrij veel rotzooi mee. Maar de rest van het jaar ligt er met name veel rommel op plekken waar mensen langs de oever recreeren en ter hoogte van bruggen. 

Drie campagnes schone IJssel

Er zijn nu drie campagnes die zich richten op een schone IJssel zonder afval: De campagne Schone Rivieren van IVN wordt gefinancierd met geld van de Postcodeloterij, die hiervoor een kleine 2 miljoen euro beschikbaar stelde. 

Schone IJsseloevers is al een langer bestaand een inititiatief vanuit de provincie Overijssel, waarbij vrijwilligers regelmatig afval inzamelen langs de oevers. 

En stichting Natuur en Milieu Overijssel heeft de campagne Drinkbare Rivieren omarmd, om aandacht te vragen voor de waterkwaliteit van de IJssel. 

Daarnaast zijn er ook jarenlang opruimacties van vrijwilligersgroepen die werken langs de IJssel, zoals natuurwerkgroep A Rocha Zwolle:

opruimactie van natuurorganisatie A Rocha Zwolle

Waterkwaliteit met sprongen vooruit

Hoewel ik schoonmaakacties toejuich, heb ik toch wat dubbele gevoelens bij al die initiatieven. Ze overlappen elkaar en ze houden de beeldvorming in stand dat het een smeerboel is langs en in de rivieren. En dat is niet mijn beeld van de werkelijkheid langs de IJssel. 

De afgelopen dertig jaar is de waterkwaliteit van de IJssel er namelijk met sprongen op vooruit gegaan. ‘Toen we als kind zwommen in de IJssel, was ons lijf altijd overdekt met een smerige zwarte laag’, vertelt IJssel-bewoner Gerrit Sluiter in mijn podcast Rivierverhalen. Zwemmen in de IJssel – mits tussen de kribben – is nu prima te doen. 

IJsseloevers prachtig natuurgebieden

Ook de uiterwaarden zijn er de afgelopen jaren alleen maar natuurlijker op geworden. Op veel plekken zijn IJsseloevers omgevormd tot prachtige natuurgebieden waar planten, bomen en dieren de ruimte krijgen. De rivieren zijn de triomf van natuurontwikkeling in ons land, noemde media-boswachter Arjan Postma het eens op NPO Radio 1.

Zeldzame zwanenbloemen langs de IJssel

Nergens in de Hollandse natuur is de soortenrijkdom er de afgelopen jaren zo op vooruit gegaan als in en langs de grote rivieren. Er leven weer otters in de IJssel. De bever – ooit uitgestorven bij Zalk – knaagt er weer lustig op los. De zeearend is terug en er zwemmen bijzondere nieuwe vissoorten in de rivier, zoals meerval, roofblei en barbeel. 

Bellenscherm in de IJssel

Oplossingen voor plastic afval wordt aan de bron aangepakt, zoals invoering van statiegeld op kleine plastic flesjes. En er zijn technische middelen in de maak om afval uit rivieren te filteren. Er is in 2017 een kortstondige proef en succesvolle test gedaan met een bellenscherm bij Kampen om meedrijvend plastic uit de IJssel te halen. De provincie Overijssel heeft erop aangedrongen om dit scherm weer in de IJssel te plaatsen. Het ministerie van infrastructuur en waterstaat heeft medio mei 2020 laten weten dat ze het bubbelscherm te duur vinden.

IJssel toonbeeld groene vooruitgang

Er mankeert nog het een en ander aan de waterkwaliteit, maar het is niet allemaal ach en wee wat de klok slaat. Onze geliefde IJssel is een toonbeeld van groene en schone vooruitgang. En dat moet ook gezegd worden. 

Meer verhalen over de IJssel? Beluister de podcast Rivierverhalen.

Contactgegevens: Wim Eikelboom