Tag: IJsselhoeve

Waarom MRIJ echte rivierkoe is

Er is een koe die vanouds bij ons rivierenlandschap hoort. De opmars van natuurinclusieve landbouw, biedt kansen voor MRIJ, Maas- Rijn- en IJsselvee.

In de podcast Rivierverhalen over de IJssel vertelt MRIJ-boer Tom Lugtenberg  met veel toewijding over zijn MRIJ-veestapel. Hij boert als zesde generatie van zijn familie op IJsselhoeve De Riet bij Olst.

Wim Eikelboom met MRIJ-boer Tom Lugtenberg van IJsselhoeve De Riet

Boer Tom geeft zes redenen waarom de rivierkoe uitstekend past in een die vraagt om vee dat zich laat combineren met respect voor natuur en landschap:

  • ‘Deze roodbonte koe is robuust en kan dus vroeg weiden op lage kleigronden langs de rivier die nog drassig zijn. Door de vrij hoge hoeven kunnen ze soepel lopen in natte weilanden.’
  • ‘De MRIJ-koe past bij het ruige landschap van de rivieren door een goede bespiering. De koe bouwt in de zomer reserves op, waar ‘ie in de winter op kan teren. De koe kan zichzelf redden als het moet.’
  • ‘De MRIJ-koe is een dubbeldoel koe die melk geeft en zorgt voor goed vlees. Een gemiddelde melkkoe geeft 9.000 liter per jaar; een gemiddelde MRIJ-koe 7.500 liter. Maar per saldo leveren ze toch meer op, want ze hebben meer vet en eiwit in de melk en ze geven een hogere opbrengst als slachtkoe.’
  • ‘De MRIJ-koe is een duurzame koe die lang meegaat. Ze houden het lang vol, gemiddeld ruim zeven jaar, terwijl reguliere melkkoeien er na dik vijf jaar de brui aan geven.’ 
  • ‘De MRIJ-koe weerspiegelt het karakter van de streek: ze zijn rustig en bedaard. Echt een no-nonsens-koe.’
  • ‘Het achterstel staat een beetje scheef. Het zijn compacte, klein dikkertjes. De uiervorm van een MRIJ-koe is minder fraai, maar de uierkracht is groter.’ 

MRIJ-melkfabriek

Tom en Ellis Lugtenberg werken samen met een plaatselijke ondernemer aan opstart van een kleine melkfabriek in Olst. Ze willen regionale melk- en zuivelproducten en vlees verkopen die met zorg en respect voor het IJssellandschap zijn geproduceerd. Het plan moet eind 2021 werkelijkheid worden.

IJsselhoeve De Riet
IJsselhoeve De Riet

Tot de komst van de Amerikaanse Holstein Friesian-koeien was MRIJ het meest gangbare ras in de melkveehouderij. Sinds de jaren zestig raakt dit ras uit de mode. Ondanks de opmars van de Holstein-koe, bleven er ook boeren de MRIJ-koe trouw. Met name in de IJsselvallei en op de Veluwe, maar ook elders.

Mond- en Klauwzeer ruiming

In 2001 kregen veel van die boeren een zware slag te verwerken toen hun veestapel moest worden geruimd om de uitbraak van mond- en klauwzeer te stoppen. Sindsdien is het aantal MRIJ-boeren nog minder geworden. Het aantal MRIJ-koeien in ons land wordt tegenwoordig geschat op 10.000.

MRIJ-boeren hebben zich ook verenigd in een vakvereniging, waarin ze fokkennis en ervaringen uitwisselen.

MRIJ koeien

Geslacht Van Marle

Bij het grote publiek zijn koeien van het MRIJ-ras bekend geworden door de populaire streekromans van Annie Oosterbroek-Dutschun. Daarin gaat het over belevenissen van een boerenfamilie aan de IJssel bij Marle, een werkelijk bestaand IJssel-buurtschap tussen Hattem en Deventer.

Buurtschap Marle op de IJsseldijk

De roodbonte MRIJ-koe staat ook vaak afgebeeld op schilderijen van IJssel-schilder Jan Voerman

Jan Voerman schilderde vaak IJsselvee

Eikelboom en de IJssel blijken nauw aan elkaar verwant

Waar komt mijn liefde voor de IJssel vandaan? Uit een speurtocht naar mijn voorgeslacht blijkt dat de IJssel en Eikelboom nauw met elkaar verbonden zijn.

Voor mijn podcast Rivierverhalen klom ik in mijn stamboom. Dankzij oom Dick Eikelboom uit Hattem kwam ik erachter dat de herkomst van onze familienaam terugvoert naar een bijzondere plek: een oude boerenhoeve pal naast de rivierdijk langs de IJssel in Veessen die ooit De Eykelboom heette.

Nijesteen voorheen De Eikelboom
De IJsselhoeve die hier voorheen stond, heette De Eykelboom; en daar heb ik mijn familienaam aan te danken.

IJsselhoeves

Het dorpje Veessen ligt aan de Veluwse kant van de IJsseldijk halverwege Hattem en Deventer. Het is een oud rivierdorpje met pontificale boerenhoeves. Op 1 van die hoeves is dus onze familienaam ontstaan. 

Dat gaat terug tot 1520, toen voor het eerst de boerderij in een acte bij de naam Eykelboom werd genoemd. De boerderij kreeg in 1654 bewoners die zich naderhand tooiden met de naam van hun hoeve de Eikelboom. Ziedaar de geboorte van mijn familienaam. Aanvankelijk als Eykelboom; in verdere generaties werd het: Eikelboom.

Dat ziet er zo uit in een tijdlijn, die Gerrit Kouwenhoven – streekarchivaris van Epe, Heerde en Hattem – voor me maakte:

Nijesteen

De boerderij waar ik mijn achternaam aan te danken heb, bestaat niet meer. Die is in 1865 afgebroken en op dezelfde plek is een boerderij herbouwd met de naam de Nijenstein en dat verbasterde naderhand tot Nijesteen en later tot De Nijensteen.

Van de oorspronkelijke hoeve is niets meer terug te vinden. Er bestaan ook geen tekeningen of foto’s van; evenmin van de eik op het erf.

In 2007 verscheen een boek over deze boerderij met de titel: Dienstbode op de Nijensteen; een IJsselhoeve in Oorlogstijd. Daarin beschrijft Tonja Schmidt-Weerdmeester hoe zij als jonge vrouw in dienst kwam op deze IJsselhoeve in de jaren veertig van de vorige eeuw.

Vandaag de dag is de Nijesteen eigendom van stichting De Oude Beuk, ofwel DOB Foundation. Dat is een vermogende stichting waarin een deel van het kapitaal is ondergebracht van de voormalige eigenaren van drogisterijketen Kruidvat. Zij verkochten in 2002 hun concern voor 1,3 miljard euro. Een deel daarvan wordt besteed aan goede doelen in Oost-Afrika en Nederland. 

Ik ben een kind van de rivier

Samengevat: de naam Eikelboom is dus nauw verbonden met de IJssel. Dat is een ontdekking die ik recent deed. Nu weet ik waarom deze dichtregels van Alet Boukes over de IJssel altijd een snaar bij me raken:

Ik ben een kind van de rivier, gedicht Alet Boukes Zwolle

Stichting voor behoud IJsselhoeven

IJsselhoeves – zoals de Eikelboom en Nijesteen – zijn er tientallen. Het zijn grote boerderijen in de nabijheid van de rivier die welvaart uitstralen. Vaak met een kenmerkende bouw. Er is een speciale stichting die zich inzet voor behoud van monumentale IJsselhoeven.

Johan van Dorsten: christelijke chroniqueur van de IJsselstreek

Streekromans geven soms een treffend tijdsbeeld van een regionale cultuur. Dat geldt ook voor de boeken over de IJsselstreek van Johan van Dorsten. Je zou hem kunnen typeren als protestants-christelijke chroniqueur van de Sallandse kant van de rivier de IJssel. 

Johan van Dorsten overleed in maart 2020 op 93-jarige leeftijd. Er verschijnt dan een klein berichtje in de regionale krant, waarin hij in herinnering wordt geroepen als geliefd streekroman-auteur in orthodox-christelijke kringen. 

Respect voor Sallanders

Tot dat moment had ik nog nooit van Johan van Dorsten gehoord. De vermelding dat hij een serie romans schreef over de IJssel wekt mijn belangstelling. Ik schaf een paar van zijn boeken aan en lees ze met aangename belangstelling.

Dit boek speelt zich af in het gehucht Herxen, pal achter de IJsseldijk tussen Wijhe en Zwolle.

Johan van Dorsten verstaat de kunst om de streekcultuur langs de IJssel in Salland treffend vast te leggen. Het is niet literair; wel beeldend geschreven. Hij verwoordt hoe families generaties lang met en bij de rivier leven. Uit de boeken spreekt respect voor Sallanders die niet zo rap van de tongriem zijn gesneden, maar wel een diep gevoelsleven kennen. 

Leven achter de rivierdijk

Zoals kenmerkend voor streekromans beschrijft Van Dorsten alledaagse wederwaardigheden. Hij verwerkt oude volksverhalen met familiedrama’s zonder dat het mierzoet wordt van goedgevoel-dramatiek. 

Inleiding van de roman ‘Kleine Koopman wat nu?’, onderdeel van de IJssel Omnibus.

Zijn eerste roman publiceerde Van Dorsten in 1959. De titel is In Staphorst groeit het geluk. Geboren en opgegroeid in buurdorp Nieuwleusen, kent Van Dorsten de kenmerkende cultuur van Staphorst aardig goed. Hij krijg wat hulp van Staphorsters om ervoor te zorgen dat beschrijvingen van het dorpsleven overeenkomen met de werkelijkheid.

Herman de Man

Als zuivelconsulent ging Van Dorsten op 57-jarige leeftijd met vervroegd pensioen als gevolg van een reorganisatie. Sindsdien legde hij zich volledig toe op schrijven en publiceerde hij gemiddeld twee boeken per jaar. Zijn grote voorbeeld was Herman de Man, schrijver van literaire streekromans. De Man is vooral bekend geworden van Het Wassende Water. Deze klassieker gaat over en boerenzoon in de Lopikerwaard die worstelt met het traditionele calvinistische boerenmilieu waarin hij opgroeit. 

Met het rivierengebied als decor speelt Van Dorsten in veel van zijn boeken met hetzelfde thema. De geloofsworsteling is vaak in zijn boeken aanwezig. 

Dorp aan de rivier

Van Dorsten woonde tijdens zijn schrijversleven in Herxen, een buurtschap aan de IJsseldijk in de gemeente Olst-Wijhe met ruim 400 inwoners. Daar vond hij ook zijn inspiratie voor de serie romans die zich afspelen in Herxen. Hoewel fictief, zijn verschillende personages en taferelen in zijn boeken herkenbaar voor dorpsgenoten.

Het boek Gehucht aan de IJssel verscheen als feuilleton in het Nieuwsblad voor Salland. Toen het als boek uitkwam, verscheen er een tamelijk vernietigende recensie in het Nederlands Dagblad. ‘De titel roept associaties op aan het boek ‘Dorp aan de rivier’. Maar zo’n bestseller zal Van Dorstens werk niet worden, moeten we helaas constateren. Daarvoor is het verhaal te kabbelend, de thematiek te weinig boeiend en de schrijfstijl te slecht’, luidde het oordeel van de recensent. 

Johan van Dorsten is geen Anton Coolen
Vrij kritische recensie van de IJssel-roman van Johan van Dorsten in het Nederlands Dagblad: hij komt niet in de buurt van Anton Coolen van de klassieker ‘Dorp aan de rivier’.

Het weerhield uitgevers er niet van om de boeken van Johan van Dorsten uit te brengen. Zijn lezerspubliek zijn de liefhebbers van christelijke streekromans. Met name in kringen van het Reformatorisch Dagblad zijn de boeken van Van Dorsten populair. Omdat hij in herkenbare en respectvolle stijl schrijft over huisbezoeken van ouderlingen, moderniteit versus oude waardheid en geestelijke zieleroerselen van zijn personages. 

Ruinerwold-zaak

In totaal publiceerde Johan van Dorsten 44 boektitels, waaronder 1 kinderboek. Daarvan hebben tenminste 20 titels de IJsselstreek als decor. Zijn laatste roman verscheen in 2013 en heet Het nageslacht. Dat is een curieuze titel, want zeven jaar later raakte zijn eigen nageslacht in opspraak. Een zoon van Johan van Dorsten is hoofdverdachte in de geruchtmakende Ruinerwold-zaak. Zijn naam is Gert-Jan van Dorsten en hij wordt verdacht van jarenlange opsluiting en mishandeling van zijn gezin. 

Herxen

De familie krijgt te maken met opdringerige vragen van de pers. Sommige media gaan in Herxen op zoek naar Johan van Dorsten; hoewel hij daar al jarenlang niet meer woont. De familie voelt zich genoodzaakt om hun oude vader publiekelijk in bescherming te nemen. In een persverklaring melden ze in oktober 2019 dat hij dement is en in een gesloten inrichting verblijft. Ook vragen ze nadrukkelijk om de privacy van de familie te respecteren.

In maart 2020 overlijdt Johan van Dorsten op 93-jarige leeftijd. In de laatste jaren van zijn leven woonde hij in een zorgcentrum in Wijhe en beleefde hij veel genoegen aan uitstapjes naar een zorgboerderij vlakbij de IJssel. Want het boerenleven en de rivier was hem lief. 

Overlijdensadvertentie in de regionale krant.

Beluister de podcast Rivierverhalen over de IJssel op Spotify, Apple, Google of via deze plek.

Contactgegevens: Wim Eikelboom