Tag: Overijssel

Zalkerbos zwarte populier

Gezocht: plekken langs rivier voor nakomelingen gevelde Zalker zwarte populier

Gezocht: plekken langs de IJssel voor nakomelingen van twee monumentale zwarte populieren die begin 2020 zijn omgezaagd in het Zalkerbos langs de IJssel. 

‘We zoeken nieuwe plekken voor de loten van deze bijzondere bomen, die raszuiver inheems blijken te zijn’, zegt IJsselliefhebber Wim Eikelboom van de podcast Rivierverhalen.

Zalkerbos zwarte populieren

De zwarte populier is een oerhollandse boom die thuishoort langs de rivieren. Maar de boom is schaars geworden. Vooral oude exemplaren zijn zeldzaam. Daarom worden ze gezien als groen erfgoed.

De boom groeit het liefst in uiterwaarden die ’s winters onder water lopen. Door de opkomst van de landbouw in de uiterwaarden raakte de zwarte populier buiten beeld.

Noodklok: speciale kweek- en plantacties

Dertig jaar geleden werd de noodklok geluid over de zwarte populier, want er resteerden nog slechts een paar honderd van deze bomen in Nederland. Begin deze eeuw zijn er speciale kweek- en plantacties opgezet door Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat. Toen zijn er aanzienlijke aantallen geplant. Met geld van de provincies zijn er ook vrij veel zwarte populieren bijgekomen langs rivieren en beken in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg. 

Monumentale zwarte populier in IJssel-uiterwaarden Voorsterklei bij Voorst.

‘t Ging niet allemaal van een leien dakje, want zwarte populieren worden door Rijkswaterstaat op veel plekken niet getolereerd in uiterwaarden. De bomen kunnen 30 meter worden en zouden bij hoogwater voor gevaarlijke opstuwing kunnen zorgen, redeneert Rijkswaterstaat. 

Raszuivere rivierbomen

‘Langs de IJssel komt de zwarte populier heel weinig voor’, zegt Wim Eikelboom van de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Daarom is het des te treuriger dat in maart 2020 op last van de gemeente Kampen twee monumentale zwarte populieren zijn geveld in de uiterwaarden van de IJssel bij Zalk. Volgens de gemeente Kampen was er risico op omvallen door rot in de voet. Met een stamomtrek van ruim zes meter en ruim 40 meter hoogte, waren deze bomen de grootste zwarte populieren langs onze grote rivieren. En bovendien: ze zijn raszuiver, zo werd in 1985 vastgesteld bij een onderzoek naar bomen in het Zalkerbos.

Op de afgezaagde stronken van de reuzen van Zalk schoten jonge loten op. Die zijn geschikt om als jonge boompjes herplant te worden langs de IJssel. Net als wilgen kunnen deze staken de grond in en schieten ze zelf wortel.

‘Make Zalker populieren great again’

Met een knipoog zoekt Wim Eikelboom aandacht voor de nakomelingen van de Zalker populieren. ‘Het motto is: Make de Zalker zwarte populieren great again. Ik roep particulieren, gemeenten en natuurorganisaties op om loten te planten van deze bomen.’

De IJsselliefhebber vroeg vorig jaar al aandacht voor behoud van de bomen toen ze op het punt stonden gekapt te worden. Er kwam een online petitie. Het mocht niet baten. Op 9 maart 2020 zijn de bomen geveld.

Oerbomen van ons rivierlandschap

Wim Eikelboom hoopt op herplant van de nakomelingen van de Zalker reuzen. ‘Wat zou het mooi zijn als op een paar plekken langs de IJssel deze jonge zwarte populieren groot mogen worden, zodat ze het landschap weer statig sieren. Het zijn oerbomen van ons rivierlandschap’ 

Wie belangstelling heeft voor jonge loten kan zich melden bij Wim Eikelboom: rivierverhalen@solcon.nl.

Paar wetenswaardigheden over zwarte populier

  • In 2018 is een geslaagde actie gevoerd voor behoud van een van de oudste zwarte populieren in ons land langs de Waaldijk in Opijnen.
  • De zwarte populier kent mannelijk en vrouwelijke bomen. Om zaad te produceren zijn beiden nodig.
  • Staatsbosbeheer kweekt in de nationale genenbank voor bomen en struiken ook zwarte populieren. Jaarlijks worden er 5.000 stekken van zwarte populieren geplant.
  • De meest authentieke populatie zwarte populieren van ons land bevindt zich op de rivierduinen van de Waal ter hoogte van Gendt. Daarnaast groeien oude populaties zwarte populieren op de Ewijkse Plaat, in de Millingerduin, in het Zalkerbos en bij Spijk, net over de grens met Duitsland. 

RTV Zalk

Bij RTV Zalk geef ik – Wim Eikelboom – uitleg bij mijn oproep om staken van de zwarte populier elders langs de IJssel te planten. Ze staan nu ondermeer in Brummen en Zwolle.

Zeven mooiste hoogwater-foto’s

Het hoogwater in de IJssel in februari 2021 duurde anderhalve week lang. Het ging om een gemiddeld hoogwater wat betreft waterstand, maar in combinatie met strenge vorst was het een uitzonderlijke situatie. Dit zijn mijn zeven meest bijzondere foto’s:

Opgaande zon met elzenbos waarin ijsbrokken hangen.
IJsafzetting aan wilg
Nieuwsgierige pony’s in Duursche Waarden tijdens kanotocht op ondergelopen uiterwaarden.
Rivier stroomt met veel kracht de uiterwaarden in en neemt losliggende takken en stammen mee.
In de eerste week van februari trad de IJssel buiten de oevers.
Door onstuimige koude wind, verandere het ondergelopen land in woelige baren.
Zonsopkomst tussen populieren en geknotte wilgen in ondergelopen uiterwaarden.

Wil je niet alleen verhalen zien, maar ook horen? Luister dan naar de podcast met Rivierverhalen over de IJssel.

Onbekend schilderij ontdekt van Katerveer over IJssel bij Zwolle

Een afgeladen platte veerpont steekt van wal naar de overzijde van de IJssel. Aan de kant ligt een vrachtschip. De hoge wolkenlucht weerspiegelt in het water van de rivier. Dat is het beeld zoals de Duitse kunstschilder Alfred Streubel het schilderde in 1926. Het schilderij kwam onlangs boven water uit een particuliere collectie.

Tot pakweg honderd jaar geleden was Zwolle vanuit zuid-Nederland enkel per pont over de IJssel bereikbaar, want bruggen over de rivier waren er nog niet. Tegen de tijd dat de eerste brug in aanbouw was, legde Streubel de Zwolse veerpont van het Katerveer in olieverf vast voor het nageslacht. Dit is het volledige schilderij:

Oude ansichtkaarten leveren bewijs

Het schilderij vermeldt niet de preciese plek van het tafereel. Hoe weten we zeker dat het hier om de veerpont van het Katerveer bij Zwolle gaat?

Net als bij de recente plaatsbepaling van het befaamde boomwortel-schilderij van Vincent van Gogh: Oude ansichtkaarten bieden uitkomst.

Oude ansichten van het Katerveer tonen een landschap dat dezelfde sporen draagt als het schilderij. En ook de vorm van de veerpont heeft gelijkenis. Gezien vanaf de Zwolse kant, toont de Gelderse overzijde een bosschage met twee woningen en een vrij open landschap met enkele populieren. Dat komt overeen met de werkelijkheid van weleer, zoals vastgelegd op foto’s. Vandaag de dag is dat overigens verdwenen.

Zwolse connectie

Hoe raakte een Duitse kunstschilder met zijn schildersezel verzeild aan de oever van de IJssel?

Kennelijk had Streubel een Zwolse connectie. Het bewijs daarvoor levert Delpher: Een kleine advertentie in de Provinciale Overijsselsche en Zwolse Courant van een eeuw geleden, vermeldt de naam van Alfred Streubel. Kunstzaal Kok organiseert een verkooptentoonstelling voor zijn nieuwe schilderijen.

Kunstzaal Kok was in de eerste helft van de vorige eeuw een bekende kunstgalerie in de Overijsselse hoofdstad. Het is onduidelijk hoe vaak Streubel in de omgeving van Zwolle neerstreek. Wellicht bestaan er meer schilderijen van hem van het IJssellandschap. 

Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant – 1920

Streubel woonde in Chemnitz, in het zuidoosten van Duitsland. Hij leefde van 1861 tot 1947 en staat bekend om zijn berglandschappen en stillevens. Zijn stijl is vrij eenvoudig en zijn werken doen vandaag de dag geen hoge bedragen op veilingen. Niettemin is dit opgedoken schilderij van het Katerveer historisch waardevol.

Houten pont

De geschiedenis van het Katerveer gaat terug tot 1200. Toen was er een dorpje aan de Gelderse kant van de IJssel met de naam Caeten, later verbasterd tot Caten, Koten en Katen. Het was eeuwenlang een belangrijke oversteekplaats tussen Noord- en Zuid-Nederland.

Caten, dorpje dat verwijst naar Katerveer
Ouds bekende kaart waarop het dorpje Caten staat en Catense Veer, tolovergang over de IJssel. Document dateert uit 1570 en is aanwezig in het Gelders Archief.

Rond 1450 werd de veerdienst eigendom van de gemeente Zwolle. Bij het veerhuis was ook een stal voor paarden die de koetsen trokken. In 1914 werd de houten pont vervangen door een platte stalen pont met motoraandrijving, zodat ook onder winterse omstandigheden de veerdienst in bedrijf bleef.

Trouwens: Het rivierdorpje Katen is in de loop van eeuwen van de aardbodem verdwenen.

Oud filmbeeld van wachtende paarden aan de Zwolse veerstoep van het Katerveer.

De Zwolsche Courant maakt er op 27 oktober 1917 melding van dat er plannen zijn om het Katerveer te vervangen door een ‘modern verbindingsmiddel’ een brug: 


‘Het pontveer dat zo’n idyllischen indruk maken kan, wanneer op stillen zomeravond de langer lager en lager zinkt en de pont vredig, onmerkbaar bijna, voortglijdt van den eenen oever naar den anderen. Het moge schilders inspireren dit ouderwetse pontveer, dat ons denken doet aan de tijden van trekschuit en dillegence, maar in onzen tijd is het niet meer op zijn plaats.’ 

Tekening van Katerveer in archief Historisch Centrum Overijssel-datering 1915

Co Breman

Met de oplevering van de boogbrug over de IJssel kwamer in 1930 een einde aan het Katerveer. De bouw van de vaste oeververbinding duurde drie jaar. Mogelijk heeft Alfred Streubel de veerpont in 1926 op het schildersdoek vereeuwigd in de wetenschap dat dit historische riviervervoer spoedig tot het verleden zou gaan behoren. 

Hij was in elk geval niet de enige die het Katerveer voor het nageslacht wilde vastleggen. Van de Zwolse kunstschilder Co Breman is ook een potloodtekening bekend van het Katerveer. 

Co Breman tekent met potlood het Katerveer bij Zwolle vanaf de Zwolse oever – 1929

Reproducties van dit schilderij werden door de Zwolse kunsthandel Kok uitgebracht om de opening van de nieuwe IJsselbrug te vieren, zo blijkt uit een advertentie in de lokale krant in 1930:

Breman reproductie bij ingebruikneming IJsselbrug Zwolle

Contactgegevens: Wim Eikelboom