Tag: Zalk

Zalkerbos zwarte populier

Gezocht: plekken langs rivier voor nakomelingen gevelde Zalker zwarte populier

Gezocht: plekken langs de IJssel voor nakomelingen van twee monumentale zwarte populieren die begin 2020 zijn omgezaagd in het Zalkerbos langs de IJssel. 

‘We zoeken nieuwe plekken voor de loten van deze bijzondere bomen, die raszuiver inheems blijken te zijn’, zegt IJsselliefhebber Wim Eikelboom van de podcast Rivierverhalen.

Zalkerbos zwarte populieren

De zwarte populier is een oerhollandse boom die thuishoort langs de rivieren. Maar de boom is schaars geworden. Vooral oude exemplaren zijn zeldzaam. Daarom worden ze gezien als groen erfgoed.

De boom groeit het liefst in uiterwaarden die ’s winters onder water lopen. Door de opkomst van de landbouw in de uiterwaarden raakte de zwarte populier buiten beeld.

Noodklok: speciale kweek- en plantacties

Dertig jaar geleden werd de noodklok geluid over de zwarte populier, want er resteerden nog slechts een paar honderd van deze bomen in Nederland. Begin deze eeuw zijn er speciale kweek- en plantacties opgezet door Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat. Toen zijn er aanzienlijke aantallen geplant. Met geld van de provincies zijn er ook vrij veel zwarte populieren bijgekomen langs rivieren en beken in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg. 

Monumentale zwarte populier in IJssel-uiterwaarden Voorsterklei bij Voorst.

‘t Ging niet allemaal van een leien dakje, want zwarte populieren worden door Rijkswaterstaat op veel plekken niet getolereerd in uiterwaarden. De bomen kunnen 30 meter worden en zouden bij hoogwater voor gevaarlijke opstuwing kunnen zorgen, redeneert Rijkswaterstaat. 

Raszuivere rivierbomen

‘Langs de IJssel komt de zwarte populier heel weinig voor’, zegt Wim Eikelboom van de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Daarom is het des te treuriger dat in maart 2020 op last van de gemeente Kampen twee monumentale zwarte populieren zijn geveld in de uiterwaarden van de IJssel bij Zalk. Volgens de gemeente Kampen was er risico op omvallen door rot in de voet. Met een stamomtrek van ruim zes meter en ruim 40 meter hoogte, waren deze bomen de grootste zwarte populieren langs onze grote rivieren. En bovendien: ze zijn raszuiver, zo werd in 1985 vastgesteld bij een onderzoek naar bomen in het Zalkerbos.

Op de afgezaagde stronken van de reuzen van Zalk schoten jonge loten op. Die zijn geschikt om als jonge boompjes herplant te worden langs de IJssel. Net als wilgen kunnen deze staken de grond in en schieten ze zelf wortel.

‘Make Zalker populieren great again’

Met een knipoog zoekt Wim Eikelboom aandacht voor de nakomelingen van de Zalker populieren. ‘Het motto is: Make de Zalker zwarte populieren great again. Ik roep particulieren, gemeenten en natuurorganisaties op om loten te planten van deze bomen.’

De IJsselliefhebber vroeg vorig jaar al aandacht voor behoud van de bomen toen ze op het punt stonden gekapt te worden. Er kwam een online petitie. Het mocht niet baten. Op 9 maart 2020 zijn de bomen geveld.

Oerbomen van ons rivierlandschap

Wim Eikelboom hoopt op herplant van de nakomelingen van de Zalker reuzen. ‘Wat zou het mooi zijn als op een paar plekken langs de IJssel deze jonge zwarte populieren groot mogen worden, zodat ze het landschap weer statig sieren. Het zijn oerbomen van ons rivierlandschap’ 

Wie belangstelling heeft voor jonge loten kan zich melden bij Wim Eikelboom: rivierverhalen@solcon.nl.

Paar wetenswaardigheden over zwarte populier

  • In 2018 is een geslaagde actie gevoerd voor behoud van een van de oudste zwarte populieren in ons land langs de Waaldijk in Opijnen.
  • De zwarte populier kent mannelijk en vrouwelijke bomen. Om zaad te produceren zijn beiden nodig.
  • Staatsbosbeheer kweekt in de nationale genenbank voor bomen en struiken ook zwarte populieren. Jaarlijks worden er 5.000 stekken van zwarte populieren geplant.
  • De meest authentieke populatie zwarte populieren van ons land bevindt zich op de rivierduinen van de Waal ter hoogte van Gendt. Daarnaast groeien oude populaties zwarte populieren op de Ewijkse Plaat, in de Millingerduin, in het Zalkerbos en bij Spijk, net over de grens met Duitsland. 

RTV Zalk

Bij RTV Zalk geef ik – Wim Eikelboom – uitleg bij mijn oproep om staken van de zwarte populier elders langs de IJssel te planten. Ze staan nu ondermeer in Brummen en Zwolle.

Zalk hoogwater

Stoere hoogwaterfietser in Zalk gaat viraal

Een filmpje waarop te zien is hoe een moeder met dochter achterop door het hoge water fietst van de Zalkerveerweg, is viraal gegaan op sociale media.

Het filmpje is inmiddels meer dan 450.000 keer bekeken op Twitter en LinkedIn en roept veel reacties op in het buitenland. Maker is Wim Eikelboom uit Zwolle van de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Hij vertelt hoe hij dit beeld vastlegde: ‘Ik fietste zaterdagmiddag over de Zalkerveerweg naar de IJssel om te genieten van wassende water. De weg was hier en daar al ondergelopen, maar op de fiets was het redelijk goed begaanbaar. Voor mij fietste een moeder met dochter achterop, die een kijkje wilde nemen bij de veerstoep. Ik stond versteld hoe onverschrokken ze door het stijgende water trapte.’

Oerhollands beeld

Wim plaatste het filmpje op zijn twitteraccount en dat viel in de smaak. Er stroomden tientallen reacties binnen uit binnen- en buitenland. De fietsprofessor zorgde ervoor dat het filmpje internationale aandacht kreeg via Twitter en LinkedIn onder de noemer: Hollandse moeders…

Ook De Telegraaf verwerkte de beelden in een filmpje over hoogwater.

Vrouwelijke Hansje Brinker

Wim Eikelboom begrijpt wel waarom dit tafereel zoveel reacties oproept: ‘Voor mij is deze stoere vrouw een moderne variant op Hansje Brinker: Zij laat zien dat je niet te snel moet terugdeinzen voor het hoge water en dat het goed is om je kind te laten ervaren wat stijgend rivierwater doet.’

Wie is deze vrouw?

Inmiddels is ook bekend wie deze vrouw is. Het gaat om Mariët Boom uit Zalk met haar 7-jarige dochter Maika. ‘Ze is nu wereldberoemd’, schrijven haar collega’s van de basisschool waar Mariët werkt.

Haar doortastende fietsrit roept op Twitter waardering op in het buitenland:

De Stentor maakt er na het weekend ook een bericht over en belt ook met Mariët Boom. Zij reageert nuchter op alle internationale aandacht: ‘Ik hoef niet zonodig een bekende Zalker te zijn’, zegt ze met een kwinkslag naar haar oud-inwoner Klazien uit Zalk die wel genoot van alle aandacht.

Zalkerbos stroomt onder

De IJssel zette ook de omliggende landerijen en paden van het oeroude Zalkerbos – een buitendijks hardhout-ooibos – geleidelijk aan onder water. Ook dat legde Wim Eikelboom vast:

Update

Ook bij De Stentor was dit verhaal populair. Het was een week lang het best gelezen online artikel met ruim 80.000 lezers:

Meer verhalen over de IJssel beluisteren? Ga naar de podcast Rivierverhalen over de IJssel.

Dit artikel verscheen ook op KampenOnline.

Zicht op Zalk bij hoog water in de IJssel

Hoe de veldwachter van Zalk glansrol kreeg na dijkdoorbraak IJssel

De allerlaatste dijkdoorbraak langs de IJssel staat op naam van Zalk. Bij het dorp begaf op 8 januari 1926 de rivierdijk. Een watersnood was het gevolg. Hoewel niemand het leven verloor, was de schade groot. De plaatselijke veldwachter kreeg een glansrol.

Zalk watersnood 1926 - beeld HCO
Zo zag Zalk eruit na de dijkdoorbraak bij het dorp.

De meeste inwoners zochten hun toevlucht bij familie en vrienden in Kampen en Hattem, nadat het dorp op last van het provinciebestuur ontruimd moest worden. Ongeveer 50 Zalkers vonden opvang in een Kamper school en fabriekshal, waar plaatselijke padvinders hielpen met de dagelijkse voedselverstrekking aan de hoogwatervluchtelingen. Honderden paarden, schapen, varkens en koeien konden tijdig in veiligheid worden gebracht en mochten in schuren en stallen staan bij boeren in het naburige Kampen en Hattem. Ze kregen voer op kosten van de gemeente.

Zalk herinnering watersnood
Op de plek van de dijkdoorbraak vlak voor Zalk, staat dit bord met uitleg. Destdijds werd een inzamelingsactie gehouden voor de getroffen inwoners van Zalk.

Militairen bewaken dorp

Militairen van het garnizoen Kampen bewaakten het leegstaande, ondergelopen dorp. Ze hielden verblijf op het marktplein bij de kerk. Want de kerk van Zalk staat op een oude rivierduin van de IJssel, vandaar dat het niet onderliep. Een bakker – wiens huis nog droog stond – bleef achter om de militairen van brood te voorzien. 

In Zalk en omtrek stond ruim een halve meter rivierwater. Het water zakte al snel binnen een paar dagen. Niet alleen Zalk, maar ook andere plekken in het land waren getroffen door een winterse watersnood door extreem hoog water in de rivieren. Koningin Wilhelmina maakte een rondgang door het land langs als rampplekken. Ze bezocht ook Zalk. 

Veldwachter De Koning van Zalk

Bij dat koninlijk bezoek kreeg de plaatselijke veldwachter een opmerkelijke glansrol toegedicht door de verslaggever van het Overijsselsch Dagblad van 14 januari 1926: 

‘Een alleraardigst moment beleefden wij in Zalk. Daar voert de oude gemeente-veldwachter Mondriaan, die altijd even opgewekt en monter is, den scepter over de paar honderd inwoners van het plaatsje Zalk. De nikkelen knoopen van zijn keurig sluitende uniformjas waren keurig opgepoetst en glinsterden in de warme voorjaarszon. De zware bakkebaarden en voorname snor waren zorgvuldig gekamd en verzorgd. In strakke militaire houding – zijn rechterhand steunend op de dikke stok met zilveren knop – wachtte hij – bewust van zijn waardigheid – de komst van de het vorstelijk gezelschap aan den ingang van het dorp op.

Hij was de eerste die door de Koningin werd opgemerkt en enige tijd onderhield Hare Majesteit zich met hem. Hij antwoordde op de vragen met een ongekende vrijmoedigheid. Het was op den breeden kop te lezen, dat hij zich meer dan ooit Koning van Zalk voelde; wat hij na het onderhoud met de Koningin liet blijken, door de hoogste autoriteiten met brutale vrijpostigheid aan te spreken. Toen de burgemeester van Kampen hem voorbij ging, was zijn eerste gezegd: ‘Zoo burgemeester, hoe gaat ’t ermee?’ Hij stak zijn hand uit en de burgemeester weigerde zijn hand te schudden.

(…) Met zijn rechterhand draaide hij vergenoegd de krullende snor, de linker zwaaide met de zwarte knuppel en met een klein tikje minachting kijkt hij neer op de eenvoudige Zalker boeren, die nu wel begrepen zouden hebben, dat zij met grooter achting en eerbied dan voorheen tegen de grootste aller Zalkers hebben op te zien.’

Bron: Overijsselsch Dagblad 14 januari 1926

Veldwachter van Zalk: Hendrik Mondriaan
Veldwachter Hendrik Mondriaan met zijn dienstfiets.

Hij drage zijn uniformknoopen blinkend

In reactie op dit artikel verscheen korte tijd later een ingezonden brief van iemand die steun betuigde aan de veldwachter met de woorden: ‘Hij leve, de Koning van Zalk, Mondriaan!’

Koning van Zalk -Delpher

Veldwachter was geliefd

Kennelijk werd veldwachter Hendrik Mondriaan door de lokale bevolking op handen gedragen. Een bewijs daarvan levert een kleine advertentie in de regionale krant in 1929, waarin waardering wordt uitgesproken voor de steunende rol van politieman Mondriaan bij een ernstig ongeluk: 

De veldwachter van Zalk kreeg in 1926 uit handen van de Commissaris der Koning een watersnood-medaille voor zijn inzet tijdens de IJssel-overstroming. 

Hendrik Mondriaan was geboren Fries. Hij is 66 jaar geworden; ging in 1931 met pensioen en overleed in datzelfde jaar. 

Dit artikel kwam tot stand met dank aan Delpher.

Dijkdoorbraak Zalk vanuit de lucht gezien.

Zalk kreeg geen landelijke bekendheid door veldwachter Mondriaan, maar wel door Klazien van den Brink. Wie was Klazien en hoe werd ze een populaire bekende Nederlander? Beluister het verhaal over Klazien uit Zalk in de podcast Rivierverhalen.

Wonderschone wilgen langs de IJssel

Langs de IJssel staan op verschillende plekken wilgen die het waard zijn om te koesteren. Een kennismaking met een paar knappe knoeperds.

Kun je een boom redden door er een kettingzaag in te zetten? Het antwoord bij een oude wilg is volmondig ‘ja’. Toch zijn er altijd aarzelingen bij beheerders om wilgen onderhanden te nemen. Maar: niets doen, betekent vaak de ondergang voor een schietwilg. We nemen een kijkje op de volgende plekken:

Bentinckswelle

In de uiterwaaarden Bentinckswelle bij Zalk staat een knotwilg met een omtrek van ruim vijf meter. Hij/zij hoort bij de oudste schietwilgen langs de IJssel.

Omdat de wilg jarenlang niet was onderhouden, begonnen de takken te breken. De boom was in verval. Staatsbosbeheer maakte in december 2020 de wilg een kopje kleiner, waardoor de wilg weer met nieuwe levenskracht kan groeien. Een bewijs dat onderhoud van levensbelang is voor oude knotwilgen.

Scherenwelle

Ook op andere plekken in de IJsseldelta gedijen bijzondere schietwilgen van formidabel formaat. In de Scherenwelle bij Wilsum – eveneens een natuurreservaat van Staatsbosbeheer in de uiterwaarden – staan twee prachtige schietwilgen aan de oever van de rivier. Het gaat om exemplaren met een omtrek van zo’n zes meter.

Oude wilg op de IJsseloever bij Wilsum.

Staatsbosbeheer heeft het advies gekregen om ook deze kanjers van oude wilgen ook te knotten, zodat de onderstam intact blijft en opnieuw kan uitlopen. Dat is de enige manier om deze veteranenbomen te behouden voor de toekomst. Als er niets gebeurt, valt de wilg op den duur uit elkaar en groeit de stam uiteen in losse delen.

Op de oude onderstam van een wilg bij Wilsum lijkt het een octopus-boom.

Roetwaard Olst

In de Roetwaard bij Olst – een afgesloten reservaat van Staatsbosbeheer – staan ook een paar formidabele schietwilgen. Ook hiervoor geldt: ze zijn zover doorgeschoten dat op korte termijn verval dreigt. Dat zie je hier ook gebeuren:

Gelukkig staan er ook oude wilgen fier overeind op de oude zomerdijk van de Roetwaard, zoals dit indrukwekkende exemplaar met een omtrek van bijna zes meter:

Oude schietwilg langs de IJssel
Oud schietwilg langs de IJssel, vlakbij Olst.

De bast van wilgen is een kunstwerk op zich:

Beluister ook de podcast over bomen langs de rivier, waarin Birthe Leemeijer iets vertelt over haar kunstproject over de knotwilg lang de IJssel:

Zicht op Zalk

Zalk broedt op plan voor museumpje over Klazien

Zalk broedt op een plan voor een klein museum over Klazien uit Zalk. Het dorpshuis is daar een goede plek voor.

Dat zegt Johan Boeve, voorzitter van het dorpshuis Zalk, in de nieuwe aflevering van de podcast Rivierverhalen over de IJssel. Hij wil graag het voorbeeld volgen van buurdorp ‘s Heerenbroek, waar een bescheiden museum is te vinden over de bekende weerman Jan Pelleboer, die werd geboren en opgroeide in ‘s Heerenbroek.

Johan Boeve wil graag museum voor Klazien uit Zalk in zijn dorp
Johan Boeve wil graag een museumpje voor Klazien in zijn dorp.

Zalk noemde in 2009 een straat naar Klazien. Dat is tot nu toe het enige zichtbare eerbetoon ter herinnering aan deze fameuze inwoner van het IJsseldorp, die in 1997 overleed. Met haar optredens in de landelijke media zette zij Zalk op de kaart. Tot op de dag van vandaag leeft Klazien voort als staande uitdrukking in de taal bij sceptici van alternatieve geneeskunst. Klazien had de bijnaam ‘Het kruidenvrouwtje van Zalk’, omdat ze pleitbezorger was voor de geneeskrachtige werking van planten.

Straat met nieuwbouw kreeg in 2009 de naam ‘Klaasje van den Brinkerf’, de echte naam van Klazien uit Zalk.

Standbeeld Klazien

Een standbeeldje voor Klazien vinden de inwoners van Zalk wat te gortig (‘Mensen op die manier vereren houden we niet zo van.’), maar een klein museum zou een aanwinst zijn voor het dorp, vindt Johan Boeve. Hij is voorzitter van de stichting die het dorpshuis beheert en verzamelaar van artikelen die over Zalk verschijnen.

In de podcast Rivierverhalen over de IJssel zegt hij: ‘Hier in het dorp is niets blijvends te vinden over Klazien. Als we een expositie in het dorpshuis inrichten, kunnen mensen die op bezoek komen in Zalk daar een kijkje nemen.’ Boeve stelt voor om in de expositie de boekjes en tv-optreden van Klazien te laten zien en klederdracht. ‘Zij maakte zich sterk voor klederdracht en vertelde oude verhalen die de moeite waard zijn om te bewaren.’

Klazien uit Zalk klederdracht
Kleusien – zoals haar naam in dialect klinkt – was ambassadeur van volksverhalen en klederdracht. Deze afbeelding is afkomstig uit het boekje ‘Groot IJselmuiden’.

Zalk beschikt sinds 2016 over een vrij groot multifunctioneel dorpshuis dat onderdak biedt aan de plaatselijke muziekvereniging, zangverenigingen, diverse sportclubs, kinderopvang en een fysiotherapeut. En het wordt ook een afhaalpunt voor pakketbezorging. In dit gebouw zou een museumpje over de beroemde dorpsgenoot goed passen, stelt Boeve.

Dorpshuis Zalk in beeld voor museum Klazien uit Zalk
Het in 2016 in gebruik genomen nieuwe dorpshuis van Zalk staat aan de rand van het dorp.

Archief verloren gegaan

Johan Boeve vindt het spijtig dat het persoonlijk archief van Klazien is geruimd toen ze overleed in 1997. ‘Zij heeft heel veel artikelen geschreven over ons dorp. Uiteindelijk is alles weggegooid, heb ik gehoord. Er zijn heel veel stukken verloren gegaan. En dat vind ik hartstikke jammer.’

Het Historisch Centrum Overijssel bevestigt dat zij niet beschikken over het persoonlijk archief van Klazien.

Samen met haar man ligt Klazien op de plaatselijke begraafplaats in Zalk. Het graf wordt regelmatig bezocht door mensen die in Zalk op zoek zijn naar zichtbare sporen van Klazien. In haar hoogtijdagen had Klazien – dankzij haar tv-optredens – een grote schare fans die haar boekjes kochten met tips over huismiddeltjes uit vroeger tijden.

Grafsteen van Klazien uit Zalk
Eenvoudige grafsteen, die in 2007 is geplaatst. Aanvankelijk had het graf van Klazien geen steen, omdat de familie niet wilde dat haar graf een trekpleister zou worden.

‘Romantisch boerderijtje’

Veel toeristen die Zalk aan doen, willen weten waar Klazien woonde. ‘Ze hebben daar een beeld bij van een oud boerderijtje en een grote kruidentuin’, zegt Johan Boeve in de podcast Rivierverhalen over de IJssel. In werkelijkheid woonde Klazien in een vrij nieuwe bungalow met een bescheiden groentetuin en boomgaard, aan de Vinkensteeg in Zalk.

Huis van Klazien uit Zalk
Het huis waar Klazien uit Zalk met haar gezin woonde. In de achtertuin zicht op de kerk van Zalk.

Update: Zowel RTV-Oost als De Stentor maken berichtgeving naar aanleiding van deze podcastaflevering over Klazien uit Zalk, waarin de wens voor een museum voor het eerst hardop wordt uitgesproken.

Stentor over museum Klazien
Herman Post weidemelkende boer

Is Herman Post laatste weidemelkende boer langs de IJssel?

In de uiterwaarden van de IJssel bij Zalk melkt Herman Post zijn koeien op de manier zoals dat in de vorige eeuw gebruikelijk was. Is Herman de laatste weidemelkende boer langs de IJssel?

De tijd lijkt stil te staan bij de melkmachine van Herman. De krullende vijftigplusser boert in het rivierdorp Zalk, daar waar de IJssel een bijna haakse bocht maakt. En hij doet dat authentiek en kleinschalig, want hij houdt niet van het gejaagde moderne leven. Schaalvergroting vindt hij een vies woord.

Koeien aan de ouderwetse melkmachine in uiterwaarden Zalk

Dertien melkkoeien

Twee keer daags zet Herman zijn dertien melkkoeien aan de machine in het weiland. Een tuffend geluid van een dieselmotor klinkt langs de rivier.

Zijn koeien lopen op een stuk wei met een licht glooiing. Dat is een rivierduin, honderden jaren geleden ontstaan van zandafzetting van de IJssel. Het is een beschermd landschapselement dat beslist niet mag worden afgegraven.

Herman wil niet geinterviewd worden, maar hij vindt het geen probleem om op de foto te gaan. Dagelijks melkt hij de koeien in de wei en vermoedelijk hoort hij bij de allerlaatste weidemelkers langs de IJssel. Zowel ‘s ochtends als in het begin van de avond is hij een uur onder de pannen met het melken van zijn mini-veestapel. In weer en wind onder de blote hemel.

Herman Post

130 liter rauwe melk

Het boerenbestaan begon hij zelf, want zijn vader was geen landbouwer. Maar Herman had als jonge vent als in zijn hoofd dat hij boer wilde worden. En dat is gelukt. Al is het een hele kleine kudde, hij kan er prima mee rondkomen, benadrukt hij. Herman zegt niet veel nodig te hebben. Hij woont in het dorp bij zijn oude moeder. En hij heeft elders in Zalk een stal waar zijn koeien staan.

Bij de stal is ook een melktank van FrieslandCampina waar Herman de volle melkbussen in leegt als hij terugkomt van het weidemelken. Vijf stuks zijn het telkens; goed voor 130 liter rauwe melk per beurt. Met een klein autootje rijdt hij dagelijks de bussen van de wei naar de stal.

Herman smeert de uiers van de koeien in met zonnebrandcreme, onder het motto: wat goed is voor mensen, is ook goed voor dieren. De creme beschermd de uiers tegen korstvorming, waardoor ze moeilijk zijn te melken.

Koeien aan de melkmachine aan de IJsseldijk bij Zalk - foto Wim Eikelboom
Dertien koeien aan de melkmachine naast de IJsseldijk bij Zalk (foto’s: Wim Eikelboom)
Ida Gerhardt op kade langs de IJssel in Zutphen

Hoe zelfkritische Ida Gerhardt IJssel-gedicht uit oeuvre schrapte

In de eerste editie van Overijssel Jaarboek voor cultuur en historie uit 1947 kom ik een riviergedicht van Ida Gerhardt tegen dat ontbreekt in haar verzameld werk. Wat is hier aan de hand?

Ida Gerhardt (1905-1997) heeft verschillende riviergedichten op haar naam staan. Misschien wel het meest bekend zijn haar dichtregels:

’t Wordt voorjaar langs de IJssel bij Veecaten

Wolken en licht, in wisselend staten

Scheppen een Voerman: een opalen zwerk

dat hemels is en Hollands bovenmate.

Gerhardt werd geboren in Gorinchem, gelegen aan de Linge en Boven-Merwede. Ze woonde en werkte enige tijd in Kampen aan de IJssel. En haar laatste levensjaren bracht ze door in de buurt van Zutphen aan de IJssel. De rivier stroomt dus als het ware door het leven en haar werk.

IJsseldorp Zalk

En de rivier was haar inspiratiebron. Langs de dijk van het IJsseldorp Zalk zijn twee plaquettes te vinden met Ida Gerhardt-gedichten die hun oorsprong vinden in het landschap ter plekke. Het gaat om Paasmorgen en dit gedicht, dat behoort bij mijn favorieten:

Wanneer de zwaluw aan de balken bouwt,

de ooievaar zijn breedste vlucht ontvouwt,

de koekoek in de wilgen niet kan zwijgen…

Kus het geluk, dat u is toevertrouwd!

Ida Gerhardt-gedicht in uiterwaarden van de IJssel bij Zalk.

De Revier

Haar tweede bundel Het veerhuis ademde het rivierlandschap. Het verscheen in 1945. In het eerste cultureel jaarboek Overijssel dat in 1947 uitkwam, worden de poëzie-kwaliteiten van Gerhardt geprezen. Ook haar gedicht De Revier staat erin afgedrukt:

De Revier

Als ik door de dikke pil met het verzameld werk van Ida Gerhardt blader uit mijn boekenkast, kom ik tot de ontdekking dat De Revier ontbreekt. Hoe kan dat? Vond Gerhardt het gedicht bij nader inzien toch niet goed genoeg?

Dialect van Kampen

Mieke Koenen, de biograaf van Ida Gerhardt geeft opheldering. Zij publiceerde in 2015 Dwars tegen de keer. Leven en werk van Ida Gerhardt. Daarin staan twee alinea’s over De Revier. De titel van dit gedicht is overigens een kwinkslag naar het dialect van de IJsselstad waar Ida les gaf.

De eerste opmerking is dat kunsthistorica Johanna Goekoop-de Jong in 1946 schreef dat het gedicht De Revier haar zo recht in het hart had geraakt, dat ze meteen naar de boekhandel was gegaan om de bundel Het veerhuis aan te schaffen. Johanna Goekoop was geboren in Kampen en het gedicht riep bij haar jeugdsentimenten wakker.

Absolute dieptepunt van zoetsappigheid

Dichter en poëzie-criticus Adriaan Morriën daarentegen schreef een vrij kritische recensie over Gerhardts dichtbundel Het veerhuis. Het gedicht De Revier noemde hij ‘het absolute dieptepunt van zoetsappigheid, waarin geen greintje ironie of zelfrelativering te bespeuren was’.

Koenen schrijft dat het De Revier ‘beslist niet hoort bij Ida’s beste werk en naderhand werd verworpen’. In latere drukken van Het veerhuis was dit gedicht niet meer opgenomen en zo raakte het dus uit de gratie.

Straatpoëzie

Om te voorkomen dat dit eigenzinnige IJssel-gedicht in de vergetelheid raakt, schrijf ik dit artikel. Wie weet komt De Revier ooit nog op een plaquette te staan op de IJsselkade in Kampen. Want Ida Gerhardts gedichten zijn geliefd als straatpoezie. Met ruim 35 gedichten is zij zo’n beetje koploper in ons land met gepubliceerde poëzie op openbare plekken.

In mijn podcast Rivierverhalen over de IJssel worden IJssel-gedichten voorgedragen door radiolegende Frits Spits. De gedichten van Ida Gerhardt ontbreken. Dat heeft te maken met de auteursrechten.

Gedicht ‘Paasmorgen’ prijkt op plaquette op de IJsseldijk bij Zalk.

Contactgegevens: Wim Eikelboom