Uitzonderlijk zomers hoogwater in de IJssel

De IJssel steeg in juli 2021 ruim een meter. Dat leidde tot bijzondere taferelen. Dit is een impressie van Wim Eikelboom van zomers hoogwater in de IJssel rondom Zwolle.

‘Geef ons heden ons dagelijks brood en af en toe een watersnood’, luidt een gezegde in waterschapskringen. De zomer van 2021 gaat de geschiedenis in als zomer van watersnood. Met name langs de Maas in Limburg. Langs de overige grote rivieren als de Rijn, Waal en IJssel bleef het een beheersbaar maar bijzonder hoog water.

De IJssel kreeg te maken met een watertandsverhoging van zo’n 130 centimeter. Dat was minder dan gedacht. De verwachting was dat er anderhalve meter water zou komen. Er was veertig jaar geleden (in 1980) voor het laatst een vergelijkbaar hoge waterstand in de rivieren tijdens de maanden juli en augustus.

De rivier trad vrij snel buiten de oevers. Daarom moest hals over kop vee worden weggehaald uit de uiterwaarden. Dit zijn koeien van Uw Stadsboer in Zwolle en een boer uit Schelle.
Zo overstromen de zomerkades: In de uiterwaarden liggen lage kades die het water tegenhouden als de rivier in de zomer buiten de oevers treedt, zodat de weilanden droog blijven. Bij dit hoogwater overstroomden veel zomerkades.
In de zomer zijn de uiterwaarden begroeid. Hier staan de distels in het water op een ochtend met mist en een dansende zwarte stern.
Niet alles kwam blank te staan. Hoger gelegen delen van de uiterwaarden gingen niet kopje onder.
De grote schilderijlijst langs het Voerman struinpad in de uiterwaarden van Zwolle bleef netjes overeind.
Bevers zoeken bij hoogwater een schuilplaats op hoger gelegen delen van de uiterwaarden. Ook dit babybevertje. Zodra het water zakt, keren ze terug naar hun burchten.
uiterwaarden Schelle en Oldeneel
Ondergelopen asfaltweg in de uiterwaarden van Schelle en Oldeneel.
Camping zondvloed IJsselbiennale Zwolle
Door het stijgende water kreeg dit kunstwerk van de IJsselbiennale een bijzondere betekenis: het zijn drie reddingvlotten in een nevengeul van de IJssel die voorbijgangers laten stil staan bij de risico’s van overstromingen door klimaatverandering.
Zonsopkomst terwijl het water weer langzaam zakt.
Rivierslib zet zich vast op alle begroeiing in de uiterwaarden. Het slib is enerzijds een vruchtbare bodemverbeteraar, maar anderzijds een gevaarlijk goedje omdat het schadelijke kankerverwekkende stofjes bevat.

Miljoenen-investering natte riviernatuur IJssel met dijkverlegging Herxen

Door een landinwaartse dijkverlegging krijgt de IJssel meer ruimte om te stromen tussen Wijhe en Herxen, een dorp ten zuiden van Zwolle. Dat levert 13 hectare nieuwe natte riviernatuur op.

De miljoenen kostende dijkverlegging en de bijbehorende natte natuurontwikkeling wordt gezien als een voorbeeldproject voor zogeheten Integraal Riviermanagement. Bij Integraal Riviermanagement proberen overheden diverse plannen op een slimme manier met elkaar te combineren. Het is een nieuwe manier van waterstaatkundig denken die geleidelijk aan gangbaar moet worden. Daarom kwam minister Cora van Nieuwenhuizen speciaal naar Herxen om het project formeel te bekrachtigen.

In dit geval is het startpunt de dijkversterking tussen Olst en Zwolle door waterschap Drents Overijsselse Delta. Ook de rivierdijk ter hoogte van Herxen valt hieronder. Het dijkvak Herxen ligt vrij dicht langs de rivier de IJssel. Daarom is het plan opgevat de rivierdijk een paar honderd meter landinwaarts te leggen. Verbreding van de uiterwaarden leidt ertoe dat de IJssel meer ruimte krijgt om te stromen bij hoog water en dat vergroot de veiligheid. De ingreep kost naar schatting 20 miljoen euro.

Ooibos taboe

De dijkverlegging wordt benut om meer natte natuur in de uiterwaarden aan te leggen. Dat past bij Kaderrichtlijn Water, de Europese opdracht om de waterkwaliteit en de natte riviernatuur te verbeteren. Daarom wordt een moeras aangelegd en een stromende geul. Ook komt er een zogeheten overstromingsvlakte die in de wintermaanden onder water staat. Ganzen en andere watervogels zullen hier optimaal van profiteren.

De uiterwaarden worden 30 centimeter tot 3 meter (!) afgegraven. In het natte natuurgebied is ooibos taboe. Dat zijn wilgenbossen die spontaan groeien in vochtige uiterwaarden. Rijkswaterstaat vindt ooibos ongewenst omdat het de doorstroming bij hoog water zou belemmeren. 

Struinpad

Volgens de deskundigen heeft deze integrale aanpak verschillende voordelen: waterstandsdaling bij hoog water, natuurontwikkeling, verbetering van waterkwaliteit, ruimtelijke kwaliteit en meer mogelijkheden voor recreatie. Dat is de reden dat de ministeries van natuurbeheer en landbouw en infrastructuur en waterstaat meebetalen aan het plan. Het is onbekend welke investering is vereist om deze dijkverlegging en natuurontwikkeling mogelijk te maken. Het loopt in elk geval in de miljoenen.

Het nieuwe natuurgebied van 15 hectare komt in beheer bij Staatsbosbeheer, die ook al beheerder is van de naastgelegen Wijhese buitenwaarden. Het gebied wordt toegankelijk met een struinpad voor wandelaars. Zo gaat het eruit zien:

Op verschillende plekken langs rivieren worden plannen gesmeed voor natte natuurontwikkeling. Dat gaat regelmatig ten koste van waardevol cultuurlandschap langs de IJssel. Hierover trok Wim Eikelboom eerder aan de bel in een opinie-artikel in De Stentor.

Contactgegevens: Wim Eikelboom