De documentaire ‘I am the river, the river is me’ houdt ons een spiegel voor hoe verdedigend we als Nederlanders omgaan met onze rivieren. Omarm onze rivieren liever als bondgenoot.
Door Wim Eikelboom/rivierjournalist
In de Nederlands-Noorse documentaire ‘I am the river, the river is me’ brengen mensen van de inheemse bevolking van Nieuw-Zeeland onder woorden hoe zij zich verbonden voelen met de Whanganui-rivier. Tijdens een kanotocht op die rivier komen die verhalen tot leven.
Verhaal gaat verder onder de foto
De inheemse inwoners van Nieuw-Zeeland zien de rivier niet als hun bezit, maar als partner in de werkelijkheid van hun bestaan. Zoals ze ook bomen en dieren beschouwen als medeschepselen.
Als mens zijn we geroepen om goede beheerder en voorouder te zijn, zegt de man in de film die is benoemd tot voogd om namens de rivier als rechtspersoon te spreken. De Whanganui-rivier behoort tot de rivieren in de wereld die in 2017 eigen rechten heeft gekregen.
Het leert ons Nederlanders een les in onze omgang met grote rivieren.
‘Rivieren zijn van groot belang voor Nederland’, staat in het coalitieakkoord van de huidige regering. De grote rivieren zijn volgens dit akkoord belangrijk voor goederenvervoer per binnenvaart, voor zoetwaterbeschikbaarheid, waterberging, natuur en recreatie. De bevaarbaarheid van de rivieren staat voorop.
Verhaal gaat verder onder de foto
Welvaartsbrengers
Deze volgorde is veelzeggend voor onze manier van kijken naar rivieren. Rivieren zijn onze welvaartsbrengers. Dat was in de middeleeuwen al het geval met de handelsvaart tussen de Hanzesteden. Tegenwoordig behoren de Waal en Rijn tot de drukst bevaren rivieren van Europa, als verbinding tussen de Rotterdamse zeehaven en Duitsland.
Onze rivieren hebben ons Nederlandse DNA gevormd. We zijn een volk dat een land heeft opgebouwd uit een overwegend zilt moerasgebied beneden de zeespiegel. We voerden eeuwenlang strijd tegen het stromende water. Wereldwijd zijn we vermaard vanwege onze veilige dijken en de Deltawerken. Wij weten de angst voor de waterwolf om te zetten in waterstaatkundige trots.
Verhaal gaat verder onder de foto
Vijandig
Die houding heeft ertoe geleid dat we defensief, ietwat vijandig en instrumenteel kijken naar onze rivieren. We genieten weliswaar van een fietstocht over de dijk met zicht op uiterwaarden en fraaie wolkenluchten boven de IJssel of de Nederrijn. Maar diep van binnen zijn we doordesemd met de gedachte dat de rivieren getemd behoren te worden. Want rivieren kunnen zomaar buiten hun oevers treden en voor gevaarlijke overstromingen zorgen.
Daarom sneden we de afgelopen eeuw bochten uit rivieren, bouwden stuwen, legden oevers vast in keien en maakten kribben en dijken om de waterstromen te beteugelen en naar onze hand te zetten. De rivieren laten we naar de pijpen dansen van onze ingenieursmentaliteit; in het belang van de scheepvaart en van onze hoogwaterveiligheid.
Vrij stromen
We hebben ons onvoldoende gerealiseerd hoezeer we daarmee de aard van de rivieren geweld aandoen. Kijk eens op Google naar de Amazone. Die kronkelt vrij door het landschap. Elke rivier wil het liefst vrij stromen, kronkelen (meanders maken) en sediment (zand en grind) achterlaten. In de Maas is dat rigoureus ingeperkt, want er zijn elf bochten uitgesneden en stuwen gebouwd.
Datzelfde geldt voor de Nederrijn en de Lek. Daardoor slijten de rivierbodems harder. Temeer doordat we de oevers van de rivieren hebben vastgelegd met stenen en kribben. Het zand schuurt met forse snelheid over de bodem, die vervolgens uitslijt. Daardoor zakken de grondwaterstanden rond de rivieren, waardoor riviernatuur verdroogt en bouwwerken te maken krijgen met scheuren. Al met al een enorme kostenpost.
Die problemen zijn gaandeweg ontstaan sinds alle rivieren in de vorige eeuw in een keurslijf zijn gezet omwille van economische belangen. Nu we onze rivieren steeds meer nodig hebben voor de drinkwaterwinning, ontdekken we hoeveel investeringen er nodig zijn om het water weer schoon en drinkbaar te maken.
Verhaal gaat verder onder de foto
Vriendschap
Laten we de rivieren meer als bondgenoot gaan zien in tijden van een veranderend klimaat. Dat vraagt om een vernieuwende benadering. Daarin kunnen we iets opsteken van de wijze waarop inheemse bewoners van Nieuw-Zeeland omgaan met hun rivieren. Zij voelen zich geen beheersers, maar beheerders van de rivieren. Beheren begint met besef van wat rivieren nodig hebben om rivier te zijn.
Verhaal gaat verder onder de foto
Een persoonlijke stap die ik heb gezet is vriendschap sluiten met mijn favoriete rivier, de IJssel. Ik ben graag in de nabijheid van de IJssel, voel me er vrij om mijn gedachten uit te spreken, zwem in de rivier en voel verwantschap en verbondenheid. Ik gun mijn vriend de IJssel het beste: schoon en drinkbaar water, zandige oevers, een rijk dieren- en plantenleven, kronkelende bochten en ruimte om te stromen.
Ik gun de IJssel ook meer rechten. Want nu is de rivier vooral een ding in het landschap, dat we inzetten voor onze hoogwaterveiligheid, voor de scheepvaart, recreatie en o ja, het is ook een prachtig natuurgebied.
Rechten voor de rivier beginnen wat mij betreft niet met het afdwingen van een juridische status, maar met de bewustwording dat rivieren bij ons land en bij ons, mensen horen. Al vanaf de beginne, want de Bijbel benoemt zelfs de namen van rivieren die in de hof van Eden stroomden.
Rivieren hebben ons gevormd. Hun stroom leert ons levenslessen, bijvoorbeeld dat stilstand geen vooruitgang is en dat je niet moet blijven hangen in wat was. Je kijkt immers nooit naar hetzelfde water.
De documentaire ‘I am the river, the river is me’ is te zien bij NPO Start.
Dit verhaal verscheen in juni 2024 op de opiniepagina van het Nederlands Dagblad.
Wat een hartverwarmend en reeel artikel Wim. Dankjewel. En ik voel diep vanbinnen met jou en die wondermooie IJssel mee. Jij voegt daar een mooie wetenschappelijke kennis aan toe.